Заведувањето на невините и comic code цензурата во американскиот стрип

д-р Бошко Караџов

Заведувањето на невините и comic code цензурата во американскиот стрип 

Hitler was a beginner compared to the comic-book industry.

Fredric Wertham
Seduction_of_the_Innocent

Слика бр.  1
Насловната страна на првото издание на Seduction of the Innocent

Повеќето посветени љубители на стрип-културата знаат за разорната книга Заведувањето на невините (Seduction of the Innocent) од американскиот психијатар со германско потекло Фредерик Вертхам (Fredric Wertham) објавена во 1954 година во која стриповите беа прогласени за опасна кич литература дирекно одговорна за зголемениот опсег на криминал и малолетничка деликвенција во 50-тите години во САД. Веднаш по објавувањето оваа книга стана best sellers, а интелектуалната јавност, авторитетите во општеството и родителите ја доживеаа толку сериозно, што тоа предизвика силен општествен аларм и анти-стрипска хистерија која резултира со радикална кампања за цензура и забрана на стриповите. Кампања која беше проследена со церемонијални палења на стриповите и нивно јавно жигосување како опасена појава.

eye-truecrimecomics2

Слика бр.  2
Стрип-панел од серијалите на EC Comics кој најчесто се користеше о анти-стриповската кампања

Фредерик Вертхам уверуваше дека графички воземирувачките слики на насилство, секс, криминал, користење на наркотици и сл. во стриповите, директно ги поттикнува и охрабрува младите луѓе на слично однесување. Дополнително, уверуваше дека грозоморноста на сликите и морбидноста на темите претставуваат нездраво (с)ликовно четиво за младиот човек кое ги поткопува основните морални вредности на општеството, содржејќи скандалозни прикази на абнормални сексуално поведенија и непримерна женска голотија.

     Неговите забелешки не се однесуваа само на популарните хорор стрипови, стрипови со криминални приказни и gangster/murder ориентирани наслови, туку и на суперхеројскиот стрип кој се сметаше дотогаш за релативно безопасен. Но, најмногу на удар на неговите критики беше издавачката куќа Entertaining Comics или уште попозната како EC Comics, во сопственост на Вилијам Гејнс  (William Gaines), која во 40-сетите и 50-сетите во САД беше специјализирана за воени, научно-фантастични, криминалистички и хорор стрипови. Нивните две најпродавани, по Вертхам и најопасни едиции беа хорор серијалот Tales from the Crypt и општетвено ангажираниот серијал Shock Suspen Stories.

New Bitmap Image

Слика бр.  3
Насловни страни на дел од едициите на EC Comics

160401_BOOKS_Robin-04-Crop.jpg.CROP.promo-xlarge2

Слика бр.  5
Стрип-панел од серијалот Batman на DC со кој д-р Вертхам ги илустрираше неговите погледи, а во кој Batman и Robin the Boy Wonder се прикажани како се будат заедно на ист кревет

Докторот Вертхам ја започна својата борба против стриповите уверувајќи во нивната штетност за децата уште во доцните 40-сети години на минатиот век кога ги објави статиите: Horror in the Nursery  во магазинот Collier’s и The Psychopathology of Comic Books во научниото списание American Journal of Psychotherapy. Меѓутоа, во 1954-тата година кога се појави неговата книга Заведувањето на невините и кога започна нејзината вртоглава продажба со зборовите дека: ‘Hitler was a beginner compared to the comic-book industry’, тогаш веќе ѓаволот ја однесе шегата.

160401_BOOKS_Robin-03.jpg.CROP.promovar-mediumlarge

Слика бр.  4
Стрип-панел од серијалот Batman на DC во кој Batman и Robin the Boy Wonder се прикажани како голи се сунчаат во солариум

 

Вертхам беше непоколеблив. Во team up на супер-херојот и неговото супер-дете помошник (sidekick), кој впрочем беше дирекна последица популарните стрпски радио-драми и наративната радио-потреба од уште еден протагонист, виде опасна, незрела и морално ужасувчка суптилна промоција не само на хомо-секусалноста, туку и на хомосекусалната педофилија.

Неговите анализи беа особено сосредоточени на Бетмен серијалот во кој препозна загрижувачко портретирање на односот помеѓу Бетмен и Робин како несомнена хомосексуалност.   Во супер-херојскиот серијал Wonder Woman, Вертхам препозна нешто уште повонмирувачко. Не само што самостојноста на оваа супер-хероина го потсетуваше на лезбејски модели на однесување кои ги охрабруваа младите девојки на самостојност, независност и сл., туку суптилно со нејзината способност и начин на справување со непријателите (врзувањето со ласото на вистината), авторот Вилијам Марстон (William Moulton Marston), по зборовите на Вертхам, промовира застражувачки сексуални аберации како што се BDSM (bondage, discipline, sadomasochism). За Супермен тврдеше дека е неамерикански и недемократски дизајниран лик со големо S кое безмалку потсетува на типографијата на нацистичккиот Schutzstaffel или SS-овци и дека неговото решавање на политичките проблеми со сила е апологија на тоталитарните фашистички општества.

images

Слика бр.  6
Стрип-панел од серијалот Wander Woman во кој според Вертхам се прикажани  BDSM   секусалните аберации

Меѓутоа, грозоморноста на сликите, особено од серијалите на EC, каде воопшто не недосташуваше експлицитност на абјектните визуелни сцени, како на пр. култната насловна страна со бодењето на окото од Mister Mystery број 12, беше негово најсилно оружје во книгата. Истата изобилува со стрип-панели и илустрации како неспорно сведоштво за неговите толкувања и коментари. Меѓутоа, издавачот, сакајќи да се поштеди од можни тужби од стрип-издавачите, не ја објавува комплетно и во детали стрипографската база на Вертхам.

          Заведувањето на невините во САД предизвикаа толку жестока реакција на одредени граѓански кругови и родителски организации (ритуални и церемонијални палења на стриповите во училишните дворови, радикални политички протести на граѓански организации и родителски здруженија, информативни емисии кои ја подгреваа анти-стрипската хистерија и веруваа дека директен причинител на малолетничката деликвенција се стриповите), по што следеше вклучување на највисоките политички тела во државата и носење радикални политички одлуки во однос на стриповите. Поточно, Сенатот на САД формираше поткомитет за истражување на малолетничката деликвенција и истиот во 1954 година го одржа познатите

ComicBookBurningPhoto

Слика бр.  7
Фотографија од церемонијалните палења на стриповите во рамките на анти-стрипската кампања под влијание на книгата на д-р Вертхам

сослушувања на стрип-издавачите кои силно потсетија на неодамнешното сослушување од страна на Сенатот на основачот на социјалната мрежа Facebook. Овој поткомитет на Сенатот на САД беше воден од републиканскиот сенатор Robert Hendrickson, а членови беа сенаторите Estes Kefauver (демократ од Тенеси), Thomas C. Hennings, Jr. (демократ од Мисури) и William Langer (републиканец од Северна Дакота.

          На 21, 22 април и 4 јуни 1954-тата во Њујорк се одржаа јавните сослушувања на стрип-идавачите на крииминалистичките и хорор стрипови во поглед на обвинувањата дека истите се одговорни за малолетничката деликвенција. Во име на издавачите на сослушувањето сведочеше Вилијам Гејнс, сопственикот на EC Comics, кој во една инквизициска атмосфера и претходно веќе јавно осуден, на вертхамовските забелешки за вината на стриповите од страна на сенаторите и на нивното посочување на морбидните и зазорни насловни страни на стриповите од EC Comics, безуспешно одговараше дека децата и младите читатели знаат да разликуваат фикција која ги забавува, па макар и била крвава од реалноста и опшествената одговорност.  Вилијам Гејнс се обиде да посочи во неговата воведна реч дека стрип-издавачите имаат уставно право на интелектуална и  креативна слобода и дека сенаторите и сите загрижени граѓани не само што не треба да стравуваат од овие забавни содржини, туку и дека со неоснованата грижа се потценуваат огромниот број на пристојни и примерни млади луѓе и вљубеници во стриповите и се доживуваат како малечки монструмчиња кои

hqdefault

Слика бр.  8
Фотографија од сослушувањето на  William Gaines од страна на поткомитет за истражување на малолетничката деликвенција при Сенатот на САД

 

 прикриено и злобно одвај чекаат да го прочитаат стрипот и да тргнат во деликвентната акција. Вистинските чудовишта, не ни читаат стрипови – заклучи Вилијам Гејнс.

Медиумите во САД не се фокусираа на аргументите на Вилијам Гејнс, напротив во The New York Times следниот ден на насловната страна се објави сензационалистичката вест за непристојната размена на ставови на Гејнс со сенаторот Kefauver каде на неговата забелешка за тоа дали е вкусно на насловна страна да има визуелен приказ на крвава секира и обезглавена жена, Гејнс одговара: па за хорор стрип – да.  Преставен како неморален и бескурпулозен издавач, Вилијам Гејнс станува репрезентативна фугура за севкупното стрип-издаваштво во САД. И здавачите свесни за севкупната атмосфера и општествената немилост во која се наоѓаат, дополнително и под политички притосок за целосна забрана, усвоија авто-цензорно тело со авто-цензорен код (1954 Code criteria) по кој стрип-културата доживеа стрмоглав пад.

       Согласно, Comics Code Authority како самоиницијативно волонтерско тело задолжено за самоцензура и преглед на секој стрип, стрип авторите и издавачите добија (само)забрана да го презентираат криминалот на начин кој ќе предизвика симпатии за него кај читателот, да ги преставуваат полицијата, судиите, владините функционери и преставниците на институциите на САД на начин кој ќе предизвика непочитување на нивниот авторитет. Дополнително, беа обврзани во секој стрип  доброто да го победи злото, а криминалецот да се најде зад решетки. Остро се забранија стрип-сцените со насилство, терор, хорор, обилно крварење, крвави и ужасувачки убиства и криминални дејства, изопаченост, похотливост, садизам и мазохизам, сцени со зомби, мачења, живи мртовци, вампири, вукодлаци, канибализам и гулови. Недозволени станаа и приказните кои содржат исмевање, вулгарност, простотилак и цинизам. Се донесе и целосна забрана на било каква алузија, цртеж или приказ на незаконска или абнормална сексуалност, проследена со забрана за фигурално нагласување на физички квалитети на жените и мажите.

220px-SpiderMan96

Слика бр.  9
Насловната страна на Spiderman стрипот Green Goblin Reborn на издавачката куќа Marvel од 1971 година

За среќа, во слободоумното општество како САД оваа цензура и стрипски конформизам, иако предизвика: констернација на општествената ангажираност и зафаќањето на стрип-авторите со политичките теми и критики и ги претвори стриповите во. т.н. сребрено доба во апологии на семејните и политичките конзервативни вредности, во неинвентивно досадни мелодарами, во сапунци со банални романси и детинести приказни кои воопшто не ја разигруваат детската фантазија, сепак, таквата состојба не само што траеше релативно кратко туку и отвори простор за алтернативната стрип-сцена во која стриповите останаа медиум кој ги покренува општествените прашања, ги изразува социјалните трендови, говори за надминување и преосмислување на моралните норми и правила, ги руши закоравените културни традииции и стереотипи, изразува политички ставови и стравови, филозофски ги рефлектира биолошките пориви и егзистенцијалните немири застапувајќи нови филозофски погледи и животни вредности. Овој општествен потенцијал на стрипот, кој за време Comics Code Authority го одржуваа само алтернативните стрип магазини (како MAD, Arcade, Zap Comix и др.), го препознаа и mainstream стрип-издавачите и авторите, но и новите власти во САД по 70-тите години на минатиот век. На замолница до стрип-издавачите од страна на министерството за здравство на САД за заедничка борба против растечката епидемија на хероинска зависност, DC и Marvel ги публикуваат 1971 година стриповите  Snowbirds Don’t Fly и Green Goblin Reborn како епизоди од серијалите за Green Lantern и Spider-man во кои експлицитно ја портретираат и осудуваат злоупотребата на наркотичките средства. На тој начин, во името на поголема општествена и морална цел, така успешно и општествено ангажирано ги нарушуваат правилата на Comics Code Authority, по што истиот престанува полека да важи и стрип-авторите и издавачите повторно ја добиваат својата креативна и интелектуална слобода.

220px-Green_lantern_85

Слика бр.  10
Насловната страна на стрипот  Snowbirds Don’t Fly како дел од серијалот за Green Lantern и Green Arrow

Така по овие ground-breaking настани, стрипот како поп-култура која ја презема  историската должност за биде нова економска, политичка и општествена сила и почна да ги преиспитува и жестоко поставува социјално – политичките прашања на тоа време: расизамот во САД, сиромаштија и големото расслојување, политичка корупција  на елитите, конзумеризмот, генерациски вредносен јаз, сегрегацијата, односот кон доморотците, пренаселеноста, религиските култови и сл. Во една таква нова околност и со препознавање на општествено-политичката сила на стрипот од страна на јавноста, се покажа дека книгата Заведување на невините Фредерик Вертхам повеќе ги заведе и однесе на погрешна патека политичарите и самопрогласените образовни авторитети во САД, отколку што го разгатна стрипот како нова радикално влијателна поп-културна појава.

 

 

Научниот прилог е објавен во првиот број на Стрип ревијата “Деветка”:

2018 ‘Заведувањето на невините и comic code цензурата во американскиот стрип’, Стрип ревија “Деветка” , Година 1, бр. 1, Стрип-Квадрат, Скопје, 2018, 34-38.

 

Референци

Barker, M. 1989. Comics: Ideology, Power, and the Critics, Manchester University Press.

Bongco, M. 2000.  Reading Comics: Language, Culture, and the Concept of the Superhero in Comic Books. Taylor & Francis.

Harvey, C. R. 1996. The Art of the Comic Book: An Aesthetic History, University Press of Mississippi.

Heer, Јееt. 2008.  The Caped Crusader: Frederic Wertham and the Campaign against Comic Books, Slate.

Dan,  M. i A. Danner. 2017. Svjetska povijest stripa: od 1968. do danas, Sandorf, Zagreb.

Munitić, R. 2010. Strip, deveta umjetnost, Zagreb, Udruga za popularizaciju hrvatskog stripa ART 9.

Petersen, R. 2010.  Comics, Manga, and Graphic Novels: A History of Graphic Narratives, Praeger.

Wertham, F. 1954.  Seduction of the Innocent, New York, Rinehart & Co.

 

Белешки за авторот

Доц. д-р Бошко Караџов е научен истражувач во областа на современата филозофија, графичката литература и стрип културата. Автор е на десетина научни студии за историјата на средновековниот стрип, дигиталната стрип естетика и интерференцијата помеѓу стрипот и политичката филозофија. Д-р Караџов е предавач за историја на општествено ангажираниот стрип при едукативната програма Art and Design for Advocacy: Comic books as advocacy tools for education во организација на американската фондација International Debate Education Association (IDEA) и научен соработник на Македонската академија на науките и уметностите на научно-истражувачките пректи: А) Библијата и книжевноста (2016-2017)“ каде д-р Караџов ги истражува највпечатливите остварувања од историјата на средновековната графичка литература, Б) „Методи на книжевната херменевтика(2014-2017)“  каде д-р Караџов ја анализира вредноста на херменевтичките методи во графичката литература, со посебен осврт кон делата на американскиот теоретичар на стрипот и поп-културата Scott McCloud и В) „Поимник на книжевната теорија – второ дополнето и редактирано издание“ (2017-2019) каде д-р Караџов е автор на поимските одредници од областа на графичката литература и стрип-култура.

Стрипот и графичката литература како интермедијална дидактичка алтернатива на педагошкиот пантекстуализам во формалното образование

доц. д-р Бошко Караџов  

Стрипот и графичката литература како интермедијална дидактичка алтернатива на педагошкиот пантекстуализам во формалното образование 

Апстракт

Во светски рамки е одамна неспорно, меѓутоа на овие простори, во научната и културна јавност, сѐ уште се чувствува игнорантен елитизам кон стрипот. Своевиден академски заговор против стрипот или уверување дека тој е петпарачка нискокултурна шунд појава во поп-културата одговорена за негување на лошиот литературен вкус на младите. Оттука, во формалното образование, на сите нивоа, скоро е бласфемично да се спомне стрипот и стрип  културата, а камоли да се промовира како вредно четиво со едукативен и активистички потенцијал. Во македонската културна, академска и образовна јавност има потреба од соборување на овие параестетички стереотипи како комплетно неодрживи. Стрипот како деветта уметност има своја неспорна вредност и естетички легитимитет и како секвенцијална уметност може да биде легитимна дидактичка алтернатива на вербално-текстуалната образовна парадигма на нашето време. Ова подразбира вклучување на стрипот во формалното образование, па затоа во текстот ги наведуваме педагошките причини и дидактичките капацитети на стрип-културата. Едновремено, предложувајќи образовна програма која ја изготвивме и спроведуваме во неформалното образование.

Клучни зборови: стрип, графичка литература, стрип-култура, образование, образовна програма, суперхеројска етика итн.

*Текстот ќе биде приложен на IX-тата Меѓународна научна конференција “Меѓународен дијалог: Исток – Запад” во организација на МСУ Державин – Св. Николе/Битола. 

Вовед

 Академскиот заговор против стрипот не е откритие на нашето културно и академско поднебје, меѓутоа тоа е единственото кое остана заробено во двете анти стрипски параестетски стапици: ингнорантниот елитизам и псевдонаучниот морализам. Препреки кои го следат стрипот од неговата појава па се до денес. Повеќето посветени љубители на стрип-културата знаат за разорната книга Заведувањето на невините (Seduction of the Innocent)[1] од американскиот психијатар со германско потекло Фредерик Вертхам (Fredric Wertham) објавена во 1954 година во која стриповите беа прогласени за опасна кич литература дирекно одговорна за зголемениот опсег на криминал и малолетничка деликвенција во 50-тите години во САД. Веднаш по објавувањето книгата станува best sellers, а интелектуалната јавност, авторитетите во општеството и родителите ја доживуваат толку сериозно, што тоа предизвика силен општествен аларм и анти-стрипска хистерија која резултира со радикална кампања за цензура и забрана на стриповите, проследена со церемонијални палења на стриповите и нивно јавно жигосување како опасена појава.

10418499_10152869235651477_3897227553683841569_nФредерик Вертхам убедуваше дека графички воземирувачките слики во стриповите на насилство, секс, криминал, деликвенција и сл. директно ги поттикнува и охрабрува младите луѓе на слично однесување. Дополнително, уверуваше дека грозоморноста на сликите и морбидноста на темите претставуваат нездраво (с)ликовно четиво за младиот човек, кое дури ги поткопува и основните морални вредности на општеството, содржејќи скандалозни прикази на абнормални сексуално поведенија и непримерна женска голотија. Неговите интерпретации на релацијата на суперхеројот и неговиот sidekick (супердете-помошник) како суптилна промоција на хомосексуална педофилија и толкувањата на женските супер-хероини како лезбејски модели на однесување кои охрабруваат самостојност, независност и сила кај младите девојки, иако денес предизвикуваат насмевки, сепак во 50-сетите во САД предизвикаа толку жестока реакција на одредени граѓански кругови и родителски организации, по што следеше вклучување на највисоките политички тела во државата и носење радикални политички одлуки во однос на стриповите. Поточно, Сенатот на САД формираше поткомитет за истражување на малолетничката деликвенција и истиот во 1954 година го одржа познатите инквизициски сослушувања на стрип-издавачите, по кои тие, под политички притосок за целосна забрана, усвоија авто-цензорно тело со авто-цензорен код (1954 Code criteria) по кој стрип-културата доживеа стрмоглав пад.

V_for_vendettax

 V for Vendetta на Alan Moore

Поткомитетот се сосредоточи на криминалистичките и хорор стрипови, како и на нивното влијание за растот на деликвенцијата. Согласно, Comics Code Authority како самоиницијативно волонтерско тело задолжено за самоцензура и преглед на секој стрип, стрип авторите и издавачите добија (само)забрана да го презентираат криминалот на начин кој ќе предизвика симпатии за него кај читателот, да ги преставуваат полицијата, судиите, владините функционери и преставниците на институциите на САД на начин кој ќе предизвика непочитување на нивниот авторитет. Дополнително, беа обврзани во секој стрип  доброто мора да го победи злото, а криминалецот да се најде зад решетки. Остро се забранија стрип-сцените со насилство, терор, хорор, обилно крварење, крвави и ужасувачки убиства и криминални дејства, изопаченост, похотливост, садизам и мазохизам, сцени со зомби, мачења, живи мртовци, вампири, вукодлаци, канибализам и гулови. Недозволени станаа и приказните кои содржат исмевање, вулгарност, простотилак и цинизам. Се донесе и целосна забрана на било каква алузија, цртеж или приказ на незаконска или абнормална сексуалност, проследена со забрана за фигурално нагласување на физички квалитети на жените и мажите.[2]

Нешто слично се случи и 20 години покасно во Југославија. Имено, 1971 година во Крагуевац е одржан маоистички Конгрес на културната акција каде радикално се осудиле сите категории на популарната култура како чист шунд и кич и дополнително од властите е побарано воведување на Закон против шундот (Закон за измена и дополнување на законот за републички данок на промет на стока на мало). Конгресот, како одредена младинска културна акција го надгледувала (читај; организира) тогашниот секретар на Сојузот на Комунистите на Србија Латинка Перовиќ. Во знак на поддршка на борбата против лошиот литературен вкус, народот излезен сред Крагуевац и пред зградата каде се одвивал конгресот, ритуално во процесија ги спалува во егзалтација сите стрип и pulp примероци на “лесна” и неподобна литература. Така 1971 година во Југославија горат: Тарзан, библиотеката Лале, рото-романите, популарните магазини и др. [3]

Општествениот потенцијал на стрипот и графичката литература

За среќа, во слободоумното општество како САД оваа цензура и стрипски конформизам, иако предизвика: констернација на општествената ангажираност и зафаќањето на стрип-авторите со политичките теми и критики и ги претвори стриповите во. т.н. сребрено доба во апологии на семејните и политичките конзервативни вредности, во неинвентивно досадни мелодарами, во сапунци со банални романси и детинести приказни кои воопшто не ја разигруваат детската фантазија, сепак, таквата состојба не само што траеше релативно кратко туку и отвори простор за алтернативната стрип-сцена во која стриповите останаа медиум кој ги покренува општествените прашања, ги изразува социјалните трендови, говори за надминување и преосмислување на моралните норми и правила, ги руши закоравените културни традииции и стереотипи, изразува политички ставови и стравови, филозофски ги рефлектира биолошките пориви и егзистенцијалните немири застапувајќи нови филозофски погледи и животни вредности.

Овој општествен потенцијал на стрипот го препознаа и mainstream стрип-издавачите и авторите, но и новите власти во САД по 70-тите години на минатиот век. Стрип-културата како младинска култура која има историска должност за биде нова економска, политичка и општествена сила почна да ги преиспитува и жестоко поставува социјално – политичките прашања на тоа време: расизамот во САД, сиромаштија и големото расслојување, политичка корупција  на елитите, конзумеризмот, генерациски вредносен јаз, сегрегацијата, односот кон доморотците, пренаселеноста, религиските култови и сл. Оттука во САД се создаде стрип-концептот на една нова митологија и нова епика која носеше во себе си древен, но осовремен морален код на хероизмот. Еден вид хероизам на новото време.

Овој морален код се отчитува во зборовите на вујкото Бен во култниот Марвелов стрип Спајдермен кога ја изговара реченицата која ќе стане морална водилка на суперхејоската стрип-епика: With great power comes great responsibility. Оттука, генерации млади луѓе својата морална дидактика не ја препознаваа во традиционалната религиска или институционална етика, туку за значењето на емпатијата, солидарноста, праведноста, правдата, слободата, почитта, чесноста, должноста, искреноста, пожтвуваноста, љубовта и сл. непосредно учеа од стрип-јунаците. По 1980 и по т.н. диверзификација на стриповите, тие станаа комплексно графичкко четиво ослободено од кодот со многу повеќе литерарен реализам, книжевно ликовен цинизам, морална амбивалентност, симболизам и мулти-линеарна нарација. [4]

Академски и општествен легитимитет на графичката литература

Maus

Maus на Art Spiegelman

Стрипот, формално гледнано, претставува (с)ликовно раскажување (graphic storytelling) во кое фабуларните пикторални елементи се нижат во кадридрана и раскажувачка едно-по-другост (sequential) во форма на јукстапозиционирани (side by side) ликовни композиции (или т.н. стрип панели) на кои им се вметнуваат текстуални алатки кои ја дополнуваат фигуралната нарација. Надминувањето на вкоренетите стереотипи дека стрипот е петпарачка ниско културна шунд појава во поп-културата одговорен за негување на лошиот литературен вкус и моралната корупција на младите, овозможи подем на научните истражувања и на историјата и на филозофијата/естетиката на стрипот. Денес, дури се говори и за посебна наука за стрипот со име панелологија (panelology). Меѓутоа, надминувањето отвори простор за истражувања и на комплексните дидактички можности кои стрипот како феномен на поп-културата ги носи во себе.

Стрипот и графичките новели, како книжевни и ликовен родови, во американската, јапонската, француската, италијанската и шпанската културна сцена стана не само почитувано, значајно и високо вреднувано уметничко дело за кое се кое се добиваат најпрестижните државни награди и почести, туку најзначајните стрип остварувања се вклучија во образовниот систем како дел од националните курикулуми и севкупната образовна паидеиа.[5]

Денес, особено по неодамнешта вест дека Columbia University’s Department of Education му дозволи на Ник Сузанис (Nick Sousanis) да докторира со дисертација со наслов Unflattening: A Visual-Verbal Inquiry into Learning in Many Dimension[6] која е напишана/насликана целосно во форма на стрип, а беше прифатена со воодушевување поради своевидната академска легитимација на (с)ликовниот јазик и револуционерноста на чинот воопшто, е повеќе од оправдано да се зборува, не само за предисторија на стрипот, туку и за сите естетички прашања кои ги повлекува како наративен род. Овој необичен докторат во форма на стрип, низ деконструкцијата на вообичаениот академски дискурс на читателот му нуди една запрепастувачка графичка уметност на визуелно раскажување која ја преиспитува човековата моќ за познание и педагошките перспективи на (с)ликовната литература.  Книгата Unflattening: A Visual-Verbal Inquiry into Learning in Many Dimension е епистемолошка и педагошка студија во ликовен наративен низ која не претставува метастрип како делата на Скот Мекклауд (Scott McCloud) на директен начин, туку на уште повиоко ниво авторот говори за вредноста на (с)ликовната артикулација на мислата и капацитетот на секвенцијалната уметност да биде легитимна дидактичка алтернатива на вербално-текстуалната паидеиа на нашево време. Оваа книга го легитимира стрипот и како уметнички формат, но и како критичка практика во форма на една нова дискурзивна стратегија.  Во САД овоj начин на вообликување се нарекув essay-as-comic. Во нашата литературна критика и теорија оваа техника на раскажување е блиска до она што може да се нарече книжевен бриколаж со интерпикторалност, наместо интертекстуалност. Но, во овие матастриспки дела или essay-as-comic, текстуалниот дел е секогаш суплементација на (с)ликовниот јазик. Затоа не може да стане збор за поддржана литература. Мора да говориме или за бимодална/мултимодална литература, за форми на интермедијалност или пак за класична графичка литература.

Педгагогшките капацитети на стрип и графичките новели

 Историјата на стрип-творештвото недвосмислено сведочи за силното едукативното и општествено-културно влијание на стрипот и графичката литература воопшто. Во неа се црпи голем дел од неговиот легитимитет како уметичка дисциплина. Доволно е да се потсетиме на Арт Шпигелман (Art Spiegelman) која доби Пулицерова награда за стрипот Maus, не дозволовајќи новите генерации да го заборават ужасот на холокаустот, на иконичкото политичко и едукативно влијание на Алан Мур (Alan Moore) и Дејвид Лојд (David Lloyd) со стрипот V for Vendetta и маската на Гај Фокс (Guy Fawkes) и нивното силно влијание врз сите политички движења против тоталитарната ксенофобија оживувајќи го старото прашање за анархизмот и политичката слобода, на културната  ревулуционерност од покренувањето на прашањата за правата на жената во исламската култура во графичките новели Persepolis и Embroideries на Маријне Сатрапи (Marjane Satrapi), графаички новели чија видео анимација беше номинирана 2007-мата за Оскар, а истата година ја доби и наградата за најдобар анимиран филм на Канскиот филмски фестивал, како и на пацифистичкиот активизам на одговорно стриповско новинарство на Џо Сако (Joe Sacco) од воените жаришта ширум светот чии новинарски известувања во форма на стрип воспоставија нов правец наречен – comics journalism. Секако, и во рамките на mainstream стрип културата и indie сцената имаме голем број на остварувања кои не само што носеа во себе едукативен потенцијал,  не само што покренаа важни политички прашања, туку овозможија и сосема нови смерници на графичкото раскажување.

Заклучок: стрипот како едукативна алатка

10277739_10152506773569633_3894247225753280937_nВрз основа на сето ова, развивме образовна програма за стрипот и графичката литература како интермедијална дидактичка алтернатива на педагошкиот пантекстуализам во формалното образование. Програмата е составен дел од проектот Art for Advocacy во организација на американската фондација за поддршка на иновативни форми на образование International Debate Education Association (IDEA SEE). Образовната програма го носи насловот: Comics as educational and advocacy tools и се спроведува вееќе пет години во рамките на неформалното образование како Школа за општествено ангажирана стрип уметност. Истата ги едуцира, инспирира и запознава младите со вештините и стратегиите за застапување (advocacy) на општествено одговорни каузи преку стрип уметноста. А знаењата и вештините кои ги стекнуваат преставуваат драгоцена алатка, како за нивното интелектуално зреење, така и за нивното општествено ангажирање во името на подоброто општество.[7]

Педагошкиот потенцијал на програмата е препознат од страна на британските организации за креативно учење и иновативна едукација и програмата беше презентирана 2016 година во рамките на проектот Art and Design for Advocacy Lab во The Sir John Cass Faculty of Art, Architecture and Design при London Metropolitan University и истата започна да се спроведува. Врз основа позитивните ускуства од досегашното спроведување, како во Југо-источна Европа, така и во Обединетото кралство, сметаме и во рамките на македонскиот образовен систем треба да се отворат можности за имплементација на стрипот и графичката литература во педагошките практики во низа предметни програми како наставни теми и сл.

Референци

Barker, M. 1989. Comics: Ideology, Power, and the Critics, Manchester University Press.

Bongco, M. 2000.  Reading Comics: Language, Culture, and the Concept of the Superhero in Comic Books. Taylor & Francis.

Carter, Ј. 2000.  An ABC for Book Collectors. London, Oak Knoll Books, Delaware, and British Library.

Eisner. W. 2000. Comics and sequential art, New York, Poorhouse Press.

Harvey, C. R. 1996. The Art of the Comic Book: An Aesthetic History, University Press of Mississippi.

Heer, Јееt. 2008.  “The Caped Crusader: Frederic Wertham and the Campaign against Comic Books”, Slate.

Dan,  M. i A. Danner. 2017. Svjetska povijest stripa: od 1968. do danas, Sandorf, Zagreb.

McCloud, S. 1993. Understanding Comics: The Invisible Art, New York, HarperPerennial, 1993.

McCloud, S. 2000. Reinventing Comics, How Imagination and Technology Are Revolutionizing an Art Form, New York, Paradox Press.

McCloud, S. 2006. Making Comics Storytelling: Secrets of Comics, Manga and Graphic Novels, New York, Harper.

McCloud, S. 2005.  ‘The visual magic of comics’, Talk Video, Lecturing in: TED2005 • 17:08 • Filmed Feb 2005, < http://www.ted.com/talks/scott_mccloud_on_comics&gt;

<http://www.blockmuseum.northwestern.edu/about/publications/ >

Munitić, R. 2010. Strip, deveta umjetnost, Zagreb, Udruga za popularizaciju hrvatskog stripa ART 9.

National Council of Teachers of English, “Using Comics and Graphic Novels in the Classroom” The Council Chronicle, Sept. 05 < http://www.ncte.org/magazine/archives/122031 >

Османли, Т. 2002. “Стрип запис со човечи лик: Антропоморфизмот на стрипот, Скопје, Култура.

Petersen, R. 2010.  Comics, Manga, and Graphic Novels: A History of Graphic Narratives, Praeger.

Sousanis Nick. 2015. Unflattening: A Visual-Verbal Inquiry into Learning in Many Dimension, Harvard University Press.

Wertham, F. 1954.  Seduction of the Innocent, New York, Rinehart & Co.

 Assistant Professor Boshko Kaaradzov, Ph.D

 

THE COMIC BOOKS AND GRAPHIC LITERATURE AS AN INTERMEDIATE DIDACTIC ALTERNATIVE TO PEDAGOGICAL PAN-TEXTUALISM IN FORMAL EDUCATION

For a long time the comic books was considered to be schundliteratur phenomenon in pop culture, and additionally not only “responsible” for “nurturing” the bad literary taste, but also for the moral corruption of the youth. But overcoming of this long-standing stereotypes enabled the posobility of scientific research on the history and philosophy comic book art. Today, we even spoke about special science of comics – panelology. However, this overcoming has opened up space for research on the complex forms of ideological power and political reflections that the comic as a phenomenon of pop culture brings in itself. From Art Spiegelman, who received the Pulitzer Prize for the comic book Maus, not allowing the new generations to forget the horror of the Holocaust, through the iconic political influence of Alan Moore and David Lloyd with the comic book V for Vendetta and Guy Fawkes’s mask, until the raising of rights woman in the Islamic culture in the Persepolis and Embroideries graphic novels by Marjane Satrapi and Joe Sacco’s civic comic journalism from the military hotspots around the world. Today it is more than justifiable to speak not only about the prehistory of the comic book, but also about all the aesthetic issues that comics draws as a narrative gender. Especially after the recent news that the Columbia University’s Department of Education has allowed Nick Sousanis to complete a PhD dissertation titled Unflattening: A Visual-Verbal Inquiry into Learning in Many Dimension, which was written/painted entirely in the form of a comic book. This unusual doctorate in form of comic book carries with itself kind of academic legitimacy of graphic language and through the deconstruction of the usual academic discourse, offers an astonishing graphic art of visual telling that examines the human power of cognition and pedagogical perspectives of graphic literature.

Key words: comic books, graphic literature, comic culture, education, educational program, super heroic ethics, etc.

[1] Fredric Wertham, Seduction of the Innocent, Rinehart & Company,  New York City, 1954.

[2] Подетално за овие историски настани видете во: Јеет Heer “The Caped Crusader: Frederic Wertham and the Campaign Against Comic Books”, Slate , (April 4, 2008)

<https://archive.is/20170527175443/http://www.slate.com/articles/arts/culturebox/2008/04/the_caped_crusader.single.html&gt;

[3] За овој подзаборавен историски настан неодамна е снимен документарниот филм “Kongres zaborava” (1971) во авторство на Владимир Пауновиќ

[4] Види: Robert Petersen, Comics, Manga, and Graphic Novels: A History of Graphic Narratives, Praeger, 2010;  Randy Duncan and Matthew J. Smith, The Power of Comics: History, Form and Culture, The Continuum International Publishing Group Inc, New York, 2009; Dan Mazur i Alexander Danner, Svjetska povijest stripa: od 1968. do danas‘, Sandorf, Zagreb, 2017.

[5] Споредете; National Council of Teachers of English, “Using Comics and Graphic Novels in the Classroom” The Council Chronicle, Sept. 05 < http://www.ncte.org/magazine/archives/122031 >

[6] Nick Sousanis, Unflattening: A Visual-Verbal Inquiry into Learning in Many Dimension, Harvard University Press, 2015.

[7] За курикуларните детали можете да го погледнете Силабусот за Art for advocacy на официјалната интернет страна на програмата < http://advocacy.mk/&gt;

’Херменевтичкиот квадрат’ како интерпретативен образец во стрип-творештвото и во графичката литература

доц. д-р Бошко Караџов

’Херменевтичкиот квадрат’ како интерпретативен образец во стрип-творештвото и во графичката литература

 

Апстракт

Во оваа научна студија ќе ја изложиме естетичката теорија на американскиот стрип уметник и теоретичар Скот Меклауд (Scott McCloud)  и неговиот херменевтички квадрат како интерпретативен модел. Неговите четири принципи на стрип-творештвото ги препознаваме како херменевтички методи во графичката литература со потенцијал за научно разбирање и толкување на стрип-творештвото. Формализмот, класицизмот, анимизмот и иконокластиката како творечки начела и егзегетски обрасци произлезени од метастрипските анализи на Меклауд даваат несомнен легитимитет, не само на стрип-културата, туку и на научна рефлексија на графичкото приповедање воопшто. Затоа, во вториот дел од студија, ќе ја примениме херменевтиката на Меклауд за критички отичувања на книгата со стрип-илустрации на македонскиот стрип уметник и илустратор Игор Јовчевски и за толкување на стрип-инсталацијата со чудесните стрипови на српскиот стрип-уметник Алекса Гајиќ. Со цел да ја покажеме вредноста на (с)ликовната литература и капацитетот на секвенцијалната уметност да биде легитимна алтернатива на пантекстуалната паидеиа на нашето време.

Клучни зборови: стрип, херменевтика, херменевтички квадрат, Скот Меклауд, формализам, класицизам, анимизам, иконокластика, (с)ликовно приповедање, Игор Јовчевски, Алекса Гајиќ, чудесни стрипови итн.

Вовед: херменетичкиот квадрат на Скот Меклауд

downloadВо рамките на естетичките разгледби на методите за истражување и толкување на стрипот како (с)ликовно приповедање, графички студии на американскиот стрип автор и теоретичар Скот Меклауд (Scott McCloud), не само што се сметаат за неодминлив теоретски пункт, туку претставуваат најтемелна анализа на херменевтичките начелата при научното ‘читање’ на графичкaта литература. Неговите три essays as comics: Разбирање на стрипот: невидливата уметност[1], Преосмислување на стрипот: како имагинацијата и технологијата ја револуционизираат уметничката форма[2] и Создавајќи стрипови: тајните на стриповите, мангата и графичките новели[3] се најинструктивни истражувачки остварување во стрип-херменевтиката. Скот Меклауд е наградуван илустратор и стрип-уметник. Автор на суперхеројскиот серијал Zot, The New Adventures of Abraham Lincoln, DC Comics’ Superman Adventures, The Sculptor и др. Меѓутоа, неговите авторски стрипови останаа во сенка на научните метастрипски остварувања по кои во современата стрип култура за него, со нескриен пиетет, се говори како за Marshall McLuhan of comics.

Скот Меклауд воведува четири естетички принципи на творештво кои можат да функционираат и како интерпретативни начела во стрип-херменевтиката. Истите можат да важат и на фигурално и на фабуларно рамниште. Ги нарекува формализам, класицизам, анимизам и иконокластика. [4]

Формализмот во стрип-творештвото преставува уметнички пристап кој ги истражува и преиспитува границите на уметничката форма обидувајќи се да ја разбере медиската функционалност на самата дисциплина. Формализмот се препознава тогаш кога стрип-уметниците зачекоруваат во нови стилистички и раскажувачки насоки, креативни и иновативни (с)ликовни решенија или тогаш кога ги надминуваат традициите и каноните на самото уметничко создавање. Поточно, тогаш кога во графичкото приповедање воочуваме патувања кон нови, експериментални и дотогаш неизодени раскажувачко-цртачки пространства. Најрепрезентативни остварувања во оваа херменевтичка насока воочуваме кај Крис Вер (Chris Ware) во неговата неконвенционална графичка новела Градење приказни (Building Stories) од 2012 – тата година. Меѓутоа, приказната не само што е раскажана и насликана во broadsheet новинарски формат со кинеографски елементи (flip books) и спакувани во кутија, туку нејзината (с)ликовна повеќеслојност (multilayered) овозможува читање во било кој редослед. Или пак, од друга страна, формализамот кој се воочува во неоноар стрип серијалот на Франк Милер (Frank Miller) насловен како Град на гревот (Sin City) кој содржи ненадмилива графичко-наративна употреба на црно-белиот контраст.

Класицимот, според Скот Меклауд, е приод во стрип-творештвото кога при графичкото раскажување се воочува своевидно цртачко поклонение кон фигуралната убавина. Целта на таквото (с)ликовно приповедање е да се досегне величенственоста. Со други зборови, класичарот во стрип уметноста верува во објективните стандарди на убавото како етаблирани илустрациски канони. Во овој пристап најважна е естетската сензација на севкупното визуелно искуство. Илустрациите и стрип творештвото на Френк Чо (Frank Cho), Чарлс Вес (Charles Vess), Мило Манара (Milo Manara), Пауло Серпиери (Paolo Serpieri) и др. типично го преставуваат класицизмот за кој говори Меклауд.

Третиот принцип на стрип-творештво, кој Меклауд го нарекува анимизам, се воочува во оние стрип остварувања во кои се препознава (до)вербата во вредноста и транспарентноста на содржината. За него тоа значи целосна посветеност и предаденост кон раскажувањето, пораката или информацијата во стрипот. Опусот на Џек Кирби (Jack Kirby), Џеф Смит (Jeff Smith) со Bone, Чарлс Монро Шулц со Чарли Браун, Georges Remi Hergé со Тин-Тин и мн. други автори се дел од стрип-анимизмот.

Четвртиот приод во стрип-творештвото, согласно естетичка теорија на Меклауд, ја нагласува и портретира автентичноста на човековото лично и општествено искуство. А тоа подразбира впрегнување на стрип уметноста за изразување на општествено-политичките стојалишта, критички опсервации на социјалната реалност, застапување на одредени вредносни каузи, преиспитување на вкоренетите општествени норми, подигнување на свеста за одредени значајни прашања од општествениот живот и сл. Во стрип-иконокластиката нема додворување кон системот, нема форми на индулгенција. Ниту ставање на стрипот во служба на одредени надворешни интереси. Субверзивниот капацитет на стрипот како визулен медиум кој може да предизвика општестени промени и да застапува социјално одговорни каузи може да воочи во ненадминливите стрип остварувања на Алан Мур (Alan Moore) како Watchmen и V for Vendetta, графичката новела Maus на А. Шпигалман (Art Spiegelman), оскаровскиот стрип Persepolis на Маријане Сатрапи (Marjane Satrapi), Palestine на Џое Сако (Joe Sacco), политичката стрип-сатира во стриповите на Роберт Крамб (Robert Crumb) и многу други.  [5]

Скот Меклауд додава дека овие четири принципи на стрип-творештвото, не само што можат да бидат толковни начела во научниот пристап кон графичката литература, туку нивната интерпретативна моќ се црпи и од тоа што соодвествуваат со четирите психички функции (мислење, осетување, чувствување, интуиција) на Карл Јунг. Формализамот соодветствува со мислењето како психичка функција, осетувањето со класицизмот, интуицијата со анимизмот и на крај чувствата и емоциите со иконокластичкиот приод. Дополнително, од друга страна, иако не навлегува во подробности, Меклауд овие четири естетски начела смета дека можат да функционираат како интерпретативни канони и во класичната ликовна уметност, филмот, музиката и сл.

B-DdVZfCMAEASf3

Во неговиот херменевтички квадрат ги разлачува овие четири творечки приоди и по естетичкото двојство: традиционализам – револуционерност. Па, класицизмот и анимизмот ја рециклираат естетиката на традиционализмот, почитувајќи етаблирани раскажувачки и цртачки канони. Додека, формализмот и иконокластиката се револуционерни творечки практики. Но, говори и во дијарезата: уметност-живот, па уверува дека за класицистите и формалистите поважна е уметничката дисциплина, а за анимистите и иконокластите, самиот живот како персонално искуство. [6]                         Скот Меклауд верува дека научното ‘читање’ на стрипот како графичка приповетка со помош на овој херменевтички квадрат може да помогне не само во разбирањето на уметничкото дело, туку и во неговото толкување. Затоа, во следниот дел ќе предочи две толковни отчитувања на две (с)ликовно-литературни дела врз основа на херменевтичкиот квадрат на Скот Меклауд. Првото, ќе говори за класицизмот во книгата со стрип-илустрации на македонскиот стрип уметник и илустратор Игор Јовчевски[7], а втората за формализмот и чудесните стрипови на српскиот уметник Алекса Гајиќ[8].

Омаж за хероизмот и дивата убавини: кон книгата со илустрации Црно на бело на Игор Јовчевски

Црно на бело на Игор Јовчевски[9] е книгa со илустрации, графички едночинки, стрипски splash-ови и spread – ови,  омажни портрети и (о)просторени приповетки. Таа е плод на неговата креативна, повеќегодишна стрип-продукција и цртачка дејност. Книга во која, на еден автентичен начин, (с)ликовно ги осмислува и прераскажува неговите авторски стрип-ликови, но и други вонвременски фигури од популарната култура. Книгата на Јовчевски е една од оние визуелни четива кои го прошируваат значењето на зборот ‘литература’, (у)верувајќи дека и цртежите можат да бидат ‘читани’. Оваа (с)ликовна литература раскажува на невообичаен автореференцијален начин. Со други зборови, колку Јовчевски говори за насликаното, толку говори и за себе и неговите вредносни стојалишта. Затоа, Црно на бело е слокозборница која може да се чита и као омаж, но и како еден вид суптилна иконокластика преку која авторот во авторското не може да се оттргне од чувството дека одредени вредности се над сѐ. Илустрациите на Јовчевскии и неговиот препознатлив црно-бел ликовен ракопис воспоставуваат такви естетички стандарди кои ги дофаќаат вредностите на она што во стрип–естетиката се нарекува класицизам. Јовчевски е еден од ретките илустратори во Р. Македонија кој останува верен на класичната стрип-естетика. Едноставно, затоа што таа за него е возвишениот стрип-јазик за ликовно приповедање.  Нема карикатуралност, нема картунизација, нема манга нацртки ниту indie минимализми, нема преиспитување на формите и рушење на цртачките канони, нема предност за невидливото (eidos), туку апологија на видливото (morphē). Поточно, во неговите илустрации веднаш се препознава фигуративна доследност кон објективните стандарди на убавото во стрип културата.                                                                                                                              Неговиот класицизам во илустрациите жестоко потсетува дека мора да постојат етаблирани естетски канони на стрип-творештвото. И тоа, не само во името на златното доба и традицијата на цртачката извонредност на деветата уметност, не само во името на делотворноста на ликовната композиција и неа соодветната естетска доживеалица, туку и во името на она што го загатна Жан Франсоа Лиотар (Jean-François Lyotard) во Дискурс, фигура (Discours, figure) уште 1971-вата – одбраната на окото од пантекстуализмот на дискурзивните практики.  Илустрациите на Јовчевски, во својата фигуралност, се токму таква одбрана окото и естетичката сензација. Оттука доаѓа и неговото артистичко ликовно prosede кое ja обоготворува фигурална убавина на неговите теми и ликови, прикажувајќи ја нивната величенственост и возвишеност. Тоа негово творечко techne  во себе ја носи суперхеројската цртачка традиција во која и неговото фигурално нагласување на машкоста и женскоста има фабуларна, експресивна и естетичка оправданост.

Содржински, неговите илустрации се поделени во тематски циклуси: епска фантазија, американскиот див запад, Холивуд и останати. Во нив не само што се препознава жанровската инспирација на Јовчевски и неговиот сензибилитет, туку, далеку повредно, се воочува таква самодоверба во процесот на фигуративната реинтерпретација на ликовите од дивиот запад или градот на соништа, по што самото визуелното искуство предизвикува: несомнена уверливост, автентична експресивност и артикулирана визуелна приказна за нивната возвишеност. Јовчевски не случајно ја впрегнува класичната суперхеројска цртачка естетика и нејзината фигурална нагласеност. Неговата филозофска категорија со која оперира е естетиката на возвишеното.

Од Псевдо Лонгин (Pseudo-Longinus) па се до Жан Лук Нанси (Jean-Luc Nancy), естетиката на возвишеното говори за: големото, вредното, нанадминатото, она што импресионира и предизвикува почит, она што е величенствено.  А Јовчевски во Црно на бело тематски го вообликува токму неговото возвишено. Па затоа, ликовните хиперболи во неговите графички едночинки и портрети имаат функција да иницират восхит и моментална и целосна освоеност на душата од силината на морално достоинство, естетската неповторливост, сакралната непроценливост, општествената угледност или сензуалната божественост на неговите протагонисти.

  Од индијанските шамани, соблазливите и заводливи пиштолџики, непоколебливите каубоји и храбрите индијански воини, преку змејовите, волшебниците и праведниците на мечот и магијата на епската фантазија, па се до неговите стрипски портрети на вонвремените: Клинт Иствуд (Clint Eastwood), Чарлс Бронсон (Charles Bronson), Одри Хепберн (Audrey Hepburn), Џони Кеш (Johnny Cash), Сандански и др., Јовчевски изразува длабок сентимент на наклон и искрена носталгија кон стариот добар Холивуд, кон хероизмот и културата на т.н. American Old West и кон лиминалноста на епската фантазија.

Во сите тематски циклуси, Јовчевски со контемплативен ликовен јазик се сосредоточува на еден значаен пантеон на ликови од популарната култура. На првото ликовно читање,  Црно на бело на Игор Јовчевски е омаж за хероизмот и дивата убавина на светот во кој безмерно се насладуваше и незапирливо патуваше нашата најискрена детска фантазија. Но, во поттекстот на неговата ликовна проза се крие авторскиот повик за враќање кон поздаборабените вредности и напуштени морални определби од тој наративен универзум. Цртачката страст на Јовчевски кон овие митолошки фигури на популарната култура е разбирлива само преку неговата авторска и општествено ангажирана порака дека времето на правдољубивиот личен хероизам не е неповратно одминато и безнадежно изчезнато.

За чудесните стрипови на Алекса Гајиќ: радикалниот формализам како метанарација

Стрипот како (с)ликовно преповедање денес радикално го менува носителот на неговата феноменологија. Естетички искусиваме нови стрип-формати, комплетно поразлични од печатениот стрип. Технологијата овозможи нови форми на дигитална стрип-продукција и дистрибуција, по што, сосема природно, се наметнаа прашањата за новите медиуми на изразна атртикулација на стрипот, прашањата за поместуваањето на границите на наративната фигурација, новите перспективи за читање и визуелно раскажување и сл. Во технолошкиот исчекор на нашето време дел од авторите не бараа можности за имитирање на печатената естетика на стрип-таблата, туку ги прошируваа полињата на возможното стрип-искуство. Во дигиталната продукција на стрипови денес може да се креира во две естетички парадигми. Правта, која останува доследна на кинематиката на печатената естетика, па технологијата се ползува за наративна фигурација во етаблираниот гутемберговски стрип – формат. Со други зборови, за цртање, боење, текст, дистрибуција и сл. И втората, која врз основа на концептот за бесконечното платно (infinite canvas), радикално ги шири и преобликува, како читачките така и создавачките стрип искуства.

10665149_283157545218814_8316048681657163321_nВрз основа на овие современи околности вообичаено се говори за феноменологијата на стрипот во дихотомијата печатени наспроти дигитални стрипови. Меѓутоа, уметничкиот проект на српскиот стрип авторот Алекса Гајиќ насловен како: Čudnovati strip Alekse Gajića: Prošireno polje stripa (radovi 2011-2013)[10] ја стави под знак прашалник самата валидноста на оваа воспоставена поделба. Со други зборови, Гајиќ создаде едно вонредно и неповторливо уметничко дело во стрип културата. Во него на радикален начин толку креативно експериментира со формата на стрипот како наративен род, по што не само што го преосмислува и истражува до неговите крајни граници, туку ја преиспитува и неговата феноменологија.

Поточно, Гајиќ радикално и лудистички, со неверојатна проникливост,  експериментално креира невообичаено нови форми и носители на стриповската нарација. Естетски и естетички, до крајни граници, ја опитува можноста за трансцидирање на т.н. стрип – објект(и). Низ неговите чудесни стрипови одговараат на прашањата: што е стрипот, што сѐ може да биде стрип, дали стрипот има физичка граница,  дали стрипот пресудно зависи од носителот на неговата феноменологија,  дали стрипот може да остане стрип и без хартијата, дали има стрип пред печатот и дали е возможен стрипот по ерата на печатот? Неговата лична уметничка потрага по одговорите на овие естетички прашања резултураа со создавањето такви експериментални форми на стрипови во кои самата графичка нарација е експонирана до разиграни граници на нејзиното себепреиспитувањето и редефинирањето. Дофаќајќи нешто суштествено – ноуменологијата на стрипот.

Отклонувајќи се од зададената рамка на стрипското двојство: хартија – елетронски запис, тој така уверливо експериментира со возможните физички носители на ликовната приповетка, по што читателот останува вчудоневиден при средбата со стрипот наративно зададен во објектни медиуми и материјали како: шишенца, камења, гранки, чутурки, дрвена фиока, плочки, куфер, стара кутија за премотување, талетна хартија и сл. Неговите кратки и чудесни стрипови се раскажани на ефемерни и невообичани објекти. Гајиќ не ги раскажува само малите стрипски прикази, тука ја предочува и големата приказна за одност помеѓу она што се појавува и она што лежи скриено во основата на појавата. За феноменологијата на стрипот и неговата суштина. А тоа значи покренување на стрипското себепреиспитување со лудистичка мазурка на граничното прашање за природата на стрипот како наративен род.

Стрипот на камчиња, тоалетна хартија, стрипот во мали шишенца и кутија за премотување, стрипот во дрвена фиока и  куфер и  многуте други од галеријата на чудесните стрипови на Гајиќ во кои приповетката е исцртана/раскажана на уште почудни материјали го потврдува сознанието дека материјалот или формата не може да биде граница на стрипот. Неговиот modus operandi е независен од материјалниот носител на неговата експресија. Но, ако стрипот како наративен род не е предодреден од физичкиот материјал, ако стрипот е нешто повеќе од хартија или електронски запис, тогаш што навистина тој е?

Неговите чудесни стрипови преставуваат е прониклив обид естетика на проширеното поле да се примени во стрип културата на реверзибилен начин. Назад кон протострипските искуства. Неговите чудесни стрипови е креативен обид ефемерноста да добе статус на легитимна сакралност во стрип културата. Неговите чудесни стрипови е прв обид естетичкиот лудизам (разиграноста како принцип на трворештвото) да избликне во стрип-културата на ангажиран, а не на тривијален, начин. Неговите чудесни стрипови се обид естетика на невообичаеното да биде есететика на вообичаеното. Неговите чудесни стрипови се е опредметена филозофска рефлексија за природата, границата и суштината на стрипот. Неговите лудни стрипови се филозофија, раскажана на непретенциозен начин. Тогаш што раскажуваат неговите стрипови во поттекстот на нивната експериментална форма? Која е големата приказна сред малите приповетки во чудните материјали?

Гајиќ ја потврдува филозофската согледба дека стрипот не е клучно предодреден од објектот и објектноста. Стрипот е нешто различно од медиумот на неговата артикулација. Негово општило (носител преку кои општи – комуницира – пренесува приповетка и порака) може да биде во предпечатените/печатените/постпечатените полиња на фенименолошкото искусување. Но, стрипот не е камен, кожа, хартија, мрежа или пиксели. Стрипот по природа е рецептивно и контемплативно доживување. Неговиот modus operandi се повторува во секој формат, во секој материјал, во секоја замислена објектност. Тој се остварува како секвенцијално (нанижано) внатрешно и лично искуство на (с)ликовното траење. Пиктуралниот поттик е во служба на имагинативната слобода. Стриповското време и стриповскиот простор се еден вид  кантовски априорни форми на стрип – доживеалицата. Нив ги носи субјектот/читачот како негови инхерентни естетички способности. Затоа, стрипот не е објект, ниту е објективен. Не постои надвор од читателското искуство. Стрипот е самото читателското искуство. Еден вид на интристичен феномен на естетската свесност. Гајиќ уверува во истото, но со моќта на (с)ликовниот јазик и  неговата метанаративна фигурација. На овој начин ја прави естетички легитимна секоја расправа за метафизиката на стрипот.

Заклучок

Естетичката теорија на американскиот стрип уметник и теоретичар Скот Меклауд и неговиот интерпретативен модел преку формализмот, класицизмот, анимизмот и иконокластиката како принципи на стрип твотрештвото и толковни модели даваат легитимитет на стрип-културата и графичкото приповедање. Иако во светски рамки тоа е одамна неспорно, сепак на овие простори, во научната и културна јавност, сеуште се чувствува игнорантен елитизам кон стрипот или како тоа А. Станковски го нарекува: академски заговор против стрипот. Поточно, уверувањето дека стрипот е петпаричка нискокултурна шунд појава во поп-културата “одговорена” за “негување” на лошиот литературен вкус. Па оттука, во  формалното образование и на акдемско ниво скоро е бласфемично да се спомне стрипот и стрип  културата, а камоли да се промовира како вредно четиво со уметнички, едукативен и активистички потенцијал. Меѓутоа, стрипот како девета уметност има своја неспорна вредност и естетички легитимитет. Графичката литература и секвенцијалната уметност можат да бидат легитимна алтернатива на вербално-текстуалната образовна парадигма на нашето време. Апликативната вредност на херменевтичката методологија на Меклауд тоа нагледно го предочува.

Во општественото влијание на стрипот се црпи голем дел од неговиот легитимитет како уметичка дисциплина. Во 1992 година за прв пат во историјата еден стрип, Maus на Арт Шпигелман (Art Spiegelman), доби пулицерова награда за книжевност. Алан Мур (Alan Moore) и Дејвид Лојд (David Lloyd) со стрипот V for Vendetta и иконичката маска на Guy Fawkes извршија огромно влијание врз сите политички движења против тоталитарната ксенофобија оживувајќи го старото прашање за анархизмот и политичката слобода. Во рамките на исламскиот феминизам, влијанието на графичките новели Persepolis (анимираната верзија на стрипот беше номинирана 2007-мата за Оскар, а истата година ја доби наградата за најдобар анимиран филм на Канскиот филмски фестивал) и Embroideries на Маријане Сатрапи (Marjane Satrapi) е со непроценливо значење. Joe Sacco со неговите новинарски известувања во форма на стрип од воените жаришта ширум светот воспостави нов правец наречен – comics journalism. А секако, и во рамките на mainstream стрип културата и indie сцената имаме голем број на остварувања кои не само што покренаа важни политички прашања, туку овозможија сосема нови смерници на графичкото раскажување. Поради овие околности, стрип-херменвтиката се повеќе ќе добива на важност како систем за толкување на феномените во поп културата и инструктивна смерница за градење на постапки за разбирање и важечко толкување на општествениот живот.

 

 

 

Референци

Bongco, Mila. Reading Comics: Language, Culture, and the Concept of the Superhero in Comic Books. Taylor & Francis, 2000.

Duncan, Randy and Matthew J. Smith, The Power of Comics: History, Form and Culture, The Continuum International Publishing Group Inc, New York, 2009.

Eisner. Will, Comics and sequential art, Poorhouse Press, 2000.

Херменевтика и поетика. Зборник на текстови, (прир.) Катица Ќулавкова. Скопје: Култура, 2003. Јовчевски, Игор.  Црно на бело: книга со илустрации, Скопје: Стрип Квадрат, 2017.

Караџов, Бошко. ‘Дигиталниот стрип и идејата за бесконечното платно: кон една субјетивистичка естетика на стрипот‘, Филозофска трибина 21. Темат: Филозофија и филм. Филозофско друштво на Македонија, Скопје (2017) : 193-227.

McCloud, Scott.Understanding Comics: The Invisible Art, New York, HarperPerennial, 1993.

McCloud, Scott.Reinventing Comics, How Imagination and Technology Are Revolutionizing an Art Form, New York, Paradox Press, 2000.

McCloud, Scott.Making Comics Storytelling:Secrets of Comics, Manga and Graphic Novels, New York, Harper,  2006.

McCloud, Scott.  ‘The visual magic of comics’, Talk Video, Lecturing in:, TED2005 • 17:08 • Filmed Feb 2005, < http://www.ted.com/talks/scott_mccloud_on_comics&gt;

Munitić, Ranko.Strip, deveta umjetnost,Udruga za popularizaciju hrvatskog stripa ART 9, 2010

Османли, Томислав. Стрип запис со човечи лик: Антропоморфизмот на стрипот, Скопје, Култура, 2002.

Petersen, Robert.  Comics, Manga, and Graphic Novels: A History of Graphic Narratives, Praeger, 2010.

Wessely, Christian.  “On the History and Hermeneutics of Comics”, JRFM 3/1 (2017): 17–44.

Summary

In this scientific article we will present the aesthetic theory of American comic book artist and theorist Scott McCloud and his hermeneutic square as an interpretive model. His four principles of comic book creation recognized as hermeneutical methods in graphic literature have potential for scientific understanding. Formalism, classicism, animism and iconoclasticism, as creative principles and exegetical patterns derived from the McCloud analysis give legitimacy, not only to the comic culture, but also to the scientific reflection of graphic novel in general. Hence, in the second part of the study, we will apply the hermeneutics of McCloud to critically analys the book with comic book illustrations by Macedonian comic artist and illustrator Igor Jovcevski, and for interpreting the comic book installation by Serbian artist Alexa Gajic. In order to show the value of comic books and the capacity of sequential art to be a legitimate alternative to the pan-textual paradigm of our time.

Доц. д-р Бошко Караџов е професор и научен истражувач во областа на современата филозофија и стрип-етстетиката. Автор е на десетина научни студии и авторизирани предавања за естетиката на дигиталниот стрип, средновековните графички приповетки, стрипот и политичката идеологија, моќта на стрипот како вид ангажираната уметност и сл. Д-р Бошко Караџов е ко-автор и реализатор на интернационална едукативна програма Art for Advocacy: comics as a tool for advocacy and education во организација на американската фондација International Debate Education Association – Southeast Europe.

[1] Scott McCloud, Understanding Comics: The Invisible Art, New York, Harper Perennial, 1993.

[2] Scott McCloud, Reinventing Comics: How Imagination and Technology Are Revolutionizing an Art Form, New York, Paradox Press, 2000.

[3] Scott McCloud, Making Comics Storytelling: Secrets of Comics, Manga and Graphic Novels, New York, Harper,  2006.

[4] Scott McCloud, ‘The visual magic of comics’, Talk Video, Lecturing in:, TED2005 • 17:08 • Filmed Feb 2005, < http://www.ted.com/talks/scott_mccloud_on_comics&gt&gt;

[5] Scott McCloud, ‘The visual magic of comics’, op. cit.

[6] Ibid.

[7] Игор Јовчевски е претставник на помладата генерација стрип автори кај нас. Автор e на повеќе стрипови и учествувал на многу меѓународни стрип фестивали. Објавува самостојно и групно во повеќе регионални стрип ревии. Досега има издадено неколку стрип албуми, како „Кратки резови“ (избор од повеќе кратки стрипови), „Чуварите на вечната светлина“ (целосна приказна во еден албум), „Ајвармен“ (соработка со сценаристот Давор Драмиќанин). Јовчевски илустрирал неколку стрип-сликовници посветени на македонски револуционери и автор на детски илустрации во списанието за деца „Смешко“.

[8] Алекса Гајиќ (Aleksa Gajić) е познат во стрип културата по неговите илустрации за Политикин забавник и по неговото цртачко остварување на сценаристичките идеи на Валери Манжин (Mangin Valérie) од краткиот француски стрип серијал „Le Fléau des Dieux“ (Бичот божји).  Гајиќ како еден од најдобрите стрип автори на овие простори, во соработка со текстописецот Дарко Грикиниќ (Darkom Grkinićem) го креираше анимираниот долгометражен филм Технотајз: Едит и јас, а самојстојно работеше на наградуваните анимирани филмови: Стрип премотување и Наголемувањето и падот на уметноста. Во неговата стрипографија вредни за отчит се и следниве остварувања: U šrafovima: kolekcija kratkih stripova (2003), Drakko 1-2 (2011/12) (текст на Valérie Mangin) и Skrepbuk (2012) и др.

[9] Игор Јовчевски, Црно на бело: книга со илустрации, Скопје, Стрип Квадрат, 2017.

[10] Čudnovati stripovi Alekse Gajića < https://srdjantunic.wordpress.com/2013/11/07/cudnovati-stripovi-alekse-gajicaweird-comics-of-aleksa-gajic/&gt;

ОМАЖ ЗА ХЕРОИЗМОТ И ДИВАТА УБАВИНА

ОМАЖ ЗА ХЕРОИЗМОТ И ДИВАТА УБАВИНА

ПРЕДГОВОР ЗА КНИГАТА СО СТИП – ИЛУСТРАЦИИ “ЦРНО НА БЕЛО” ОД ИГОР ЈОВЧЕВСКИ

21231263_1118530154913635_4296182579185110257_nЦрно на бело на Игор Јовчевски е книгa со илустрации, графички едночинки, стрипски splash-ови и spread – ови,  омажни портрети и (о)просторени приповетки. Таа е плод на неговата креативна, повеќегодишна стрип-продукција и цртачка дејност. Книга во која, на еден автентичен начин, (с)ликовно ги осмислува и прераскажува неговите авторски стрип-ликови, но и други вонвременски фигури од популарната култура. Книгата на Јовчевски е една од оние визуелни четива кои го прошируваат значењето на зборот ‘литература’, (у)верувајќи дека и цртежите можат да бидат ‘читани’. Оваа (с)ликовна литература раскажува на невообичаен автореференцијален начин. Со други зборови, колку Јовчевски говори за насликаното, толку говори и за себе и неговите вредносни стојалишта. Затоа, Црно на бело е слокозборница која може да се чита и као омаж, но и како еден вид суптилна иконокластика преку која авторот во авторското не може да се оттргне од чувството дека одредени вредности се над сѐ.

Илустрациите на Јовчевскии и неговиот препознатлив црно-бел ликовен ракопис воспоставуваат такви естетички стандарди кои ги дофаќаат вредностите на она што во стрип–естетиката се нарекува класицизам. Јовчевски е еден од ретките илустратори во Р. Македонија кој останува верен на класичната стрип-естетика. Едноставно, затоа што таа за него е возвишениот стрип-јазик за ликовно приповедање.  Нема карикатуралност, нема картунизација, нема манга нацртки ниту indie минимализми, нема преиспитување на формите и рушење на цртачките канони, нема предност за невидливото (eidos), туку апологија на видливото (morphē). Поточно, во неговите илустрации веднаш се препознава фигуративна доследност кон објективните стандарди на убавото во стрип културата.

Неговиот класицизам во илустрациите жестоко потсетува дека мора да постојат етаблирани естетски канони на стрип-творештвото. И тоа, не само во името на златното доба и традицијата на цртачката извонредност на деветата уметност, не само во името на делотворноста на ликовната композиција и неа соодветната естетска доживеалица, туку и во името на она што го загатна Жан Франсоа Лиотар (Jean-François Lyotard) во Дискурс, фигура (Discours, figure) уште 1971-вата – одбраната на окото од пантекстуализмот на дискурзивните практики.  Илустрациите на Јовчевски, во својата фигуралност, се токму таква одбрана окото и естетичката сензација. Оттука доаѓа и неговото артистичко ликовно prosede кое ja обоготворува фигурална убавина на неговите теми и ликови, прикажувајќи ја нивната величенственост и возвишеност. Тоа негово творечко techne  во себе ја носи суперхеројската цртачка традиција во која и неговото фигурално нагласување на машкоста и женскоста има фабуларна, експресивна и естетичка оправданост.

21192379_1118530198246964_8628540526703350322_nСодржински, неговите илустрации се поделени во тематски циклуси: епска фантазија, американскиот див запад, Холивуд и останати. Во нив не само што се препознава жанровската инспирација на Јовчевски и неговиот сензибилитет, туку, далеку повредно, се воочува таква самодоверба во процесот на фигуративната реинтерпретација на ликовите од дивиот запад или градот на соништа, по што самото визуелното искуство предизвикува: несомнена уверливост, автентична експресивност и артикулирана визуелна приказна за нивната возвишеност. Јовчевски не случајно ја впрегнува класичната суперхеројска цртачка естетика и нејзината фигурална нагласеност. Неговата филозофска категорија со која оперира е естетиката на возвишеното.

Од Псевдо Лонгин (Pseudo-Longinus) па се до Жан Лук Нанси (Jean-Luc Nancy), естетиката на возвишеното говори за: големото, вредното, нанадминатото, она што импресионира и предизвикува почит, она што е величенствено.  А Јовчевски во Црно на бело тематски го вообликува токму неговото возвишено. Па затоа, ликовните хиперболи во неговите графички едночинки и портрети имаат функција да иницират восхит и моментална и целосна освоеност на душата од силината на морално достоинство, естетската неповторливост, сакралната непроценливост, општествената угледност или сензуалната божественост на неговите протагонисти.

Од индијанските шамани, соблазливите и заводливи пиштолџики, непоколебливите каубоји и храбрите индијански воини, преку змејовите, волшебниците и праведниците на мечот и магијата на епската фантазија, па се до неговите стрипски портрети на вонвремените: Клинт Иствуд (Clint Eastwood), Чарлс Бронсон (Charles Bronson), Одри Хепберн (Audrey Hepburn), Џони Кеш (Johnny Cash), Сандански и др., Јовчевски изразува длабок сентимент на наклон и искрена носталгија кон стариот добар Холивуд, кон хероизмот и културата на т.н. American Old West и кон лиминалноста на епската фантазија.

Во сите тематски циклуси, Јовчевски со контемплативен ликовен јазик се сосредоточува на еден значаен пантеон на ликови од популарната култура. На првото ликовно читање,  Црно на бело на Игор Јовчевски е омаж за хероизмот и дивата убавина на светот во кој безмерно се насладуваше и незапирливо патуваше нашата најискрена детска фантазија. Но, во поттекстот на неговата ликовна проза се крие авторскиот повик за враќање кон поздаборабените вредности и напуштени морални определби од тој наративен универзум. Цртачката страст на Јовчевски кон овие митолошки фигури на популарната култура е разбирлива само преку неговата авторска и општествено ангажирана порака дека времето на правдољубивиот личен хероизам не е неповратно одминато и безнадежно изчезнато.

Во името на моќта на суперхеројската етика ве поканувам на едно комплетно поинакво графичко ‘читање’ на еден вреден, редок и значаен прилог за македонаката ликовна литература и поп култура.

                                                            д-р Бошко Караџов

 

 

Караџов, Б.”Омаж за хероизмот и дивата убавина”. Предговор за книгата со стрип-илустрации ‘Црно на Бело’ на Игор Јовчевски. Стрип Квадрат, Скопје(2017): 4-5.

Прото-стриповите и библиската венерација во средновековната графичка литература

доц. д-р Бошко Караџов

Прото-стриповите и библиската венерација во средновековната графичка литература

For the last hundred years, the subject of reading has been connected to the concept of literacy… learning to read has meant learning to read words…but the reading of words is a subset of a much more general human perceptual activity, which includes symbol decoding. The reading of words is one manifestation of this activity, but there are many others – the reading of pictures, maps, musical notes ….

Tom Wolf

 

Апстракт

Во оваа научна статија ќе ги прикажеме и анализираме највпечатливите остварувања од повеста на црковното визуелно раскажување во средновековниот период во кои воочуваме стрипоморфно (с)ликовно приповедање. Современата структурална анализа на стрипот како медиум за раскажување ни овозможува во средновековната графичка литература да препознаеме архаични стрип формати и стриповидни приповетки кои силно потсетуваат на иконографијата на модерниот стрип. Најголем дел од нив имаат сакрална книжевна функција и поттикнуваат религиска венерација. Но, техниките на визуелното раскажување, (с)ликовните решенија во нив, како и нижењето на случувањата преку композициски аранжмани кадри ни даваат полно право овие бимодални литературни дострели да ги наречеме прото-стрипови. Па затоа, во ова историско истражување ќе ги прикажеме и анализираме: протострипските средновековни ракописи, библијата за сиромашни, ксилографскиот средновековен стрип, графичките верзии на Психомахија и Александрида, хагиографската иконографија во византиската црковна уметност, писмото на грофот Морс, холандските центпринтови, карикатуралните цртежи во средновековната имуминација The Smithfield Decretals и кинокефалиското прикажување св. Кристофер во источната црква. Се со цел, да покажеме дека предисторијата на стрипот е еден од темелите на неговиот естетички легитимитет.

Клучни зборови: стрип, стрип-иконографија, стрип-јазик, прото-стрип, библија, венерација, средновековна графичкa литература, (с)ликовно приповедање, визуелно раскажување, (с)ликовна литература, бимодална книжевност, сакрална графичка приповетка, хагиографија, латрија, ксилографски стрип, кинокефалија, имуминација, итн.

Вовед

Секоја уметност, па и стрипот како (с)ликовно приповедање, го црпи својот естетички легитимитет преку специфичниот и автономен медиумски идентитет и преку капацитетот за општествено влијание. Првото, говори за иконографијата на стриповскиот јазик и неговата автентична бимодална литерарност, а второто за субверзивниот потенцијал на стрипот и неговиот капацитет за предизвикување општестени промени. Меѓутоа, она што дава финална легитимација на уметничкиот род, секогаш е неговата историја и највисоките дострели во неа. Таа последниве стотина години е неверојатно богата и раскошно различна: од Rudolf Töpffer и неговата Les amours de Mr. Vieux Bois (1837), преку златното доба на суперхеројскиот стрип, па се до последните ремек дела од современото стрип творештво како Habibi (2011) на Craig Thompson[1]. Во неа, нагледно се препознава дека стрипот, формално гледнано, претставува (с)ликовно приповедање (graphic storytelling) во кое фабуларните иконичките елементи се нижат во кадридрана и раскажувачка едно-по-другост (sequential) во форма на јукстапозиционирани (side by side) ликовни композиции (или т.н. стрип  панели) на кои им се вметнуваат текстуални алатки кои ја дополнуваат фигуралната нарација.[2]

Оваа структуралистичка одредба ја изострува автономноста на стрипот како уметнички род, но уште позначајно, штом тој е визуелно раскажување приказни во кои пиктуралните и фабуларните елементи се компонирани во наредени кадри [едно-до друго како едно–по-друго или (о)просторено стрип време], тогаш оваа техника на приповедање можеме да ја препознаеме и во многу други изразни форми низ историјата. Далеку постари од првите стрипови на Gustave Dore, Wilhelm Busch, Charles Ross и Marie Duval од втората половина на XIX век. Врз основа на ова, можеме со право да говориме за прото-стрипови, архаични стрип формати, стриповидни уметнички форми за раскажување, и секако, за различните носителите на стриповската феноменологија и неговите прото-форми на изразна артикулација низ она што ќе го нарекуваме предисторија на стрипот.

Во оваа студија ќе се задржиме на неколку впечатливи остварувања од повеста на црковното визуелно раскажување во кои препознаваме стрипоморфно (с)ликовно приповедање или т.н. прото-стрипови. Врз основа на оперативната и структурна дефиниција на стрипот, која не e нималку различна од линијата на одредување која ја предочија Will Eisner и Scott McCloud, стрипот како медиум за раскажување ни овозможува во средновековната графичка литература да препознаеме стриповидни остварувања кои силно потсетуваат на иконографијата на модерниот стрип. Со оглед на духот на времето, најголем дел од средновековната (с)ликовна литература има сакрална книжевна функција и ја репрезентира богопредаденоста и религиската понизна посветеност на верниот во Христа. Таквата венерација преку графичките четива на средновековието беше предмет на историјата на книжевноста, историјата на христијанството и сл. Меѓутоа, структуралните анализи со помош на т.н. стрипска херменевтика на средновековните бимодални книжевни дела стана возможна и научно релевантна само по уверувањето на академската, културната и стручна јавност дека стрипот како девета уметност има своја неспорна вредност и естетички легитимитет.

Надминувањето на долго време вкоренетите стереотипи дека стрипот е петпаричка ниско културна шунд појава во поп-културата, и дополнително дека не само што е “одговорен” за “негување” на лошиот литературен вкус, туку и за моралната корупција на младите[3], овозможи подем на научните истражувања и на историјата и на филозофијата/естетиката на стрипот. Денес, дури се говори и за посебна наука за стрипот со име панелологија (panelology). Меѓутоа, надминувањето отвори простор за истражувања и на комплексните форми на идеолошка моќ и политички рефлексии кои стрипот како феномен на поп-културата ги носи во себе. Од Art Spiegelman која доби пулицерова награда за стрипот Maus недозволовајќи новите генерации да го заборават ужасот на холокаустот, па преку иконичкото политичко влијание на Alan Moore и David Lloyd со стрипот V for Vendetta и маската на Guy Fawkes, па се до покренувањето на прашањата за правата на жената во исламската култура во графичките новели Persepolis и Embroideries на Marjane Satrapi и стриповскиот граѓански журнализам на Joe Sacco од воените жаришта ширум светот.

Денес, особено по неодамнешта вест дека Columbia University’s Department of Education му дозволи на Nick Sousanis да докторира со дисертација со наслов Unflattening: A Visual-Verbal Inquiry into Learning in Many Dimension која е напишана/насликана целосно во форма на стрип, а беше прифатена со воодушевување поради своевидната академска легитимација на (с)ликовниот јазик и револуционерноста на чинот воопшто, е повеќе од оправдано да се зборува, не само за предисторија на стрипот, туку и за сите естетички прашања кои тој ги повлекува како наративен род. Овој необичен докторат во форма на стрип, низ деконструкцијата на вообичаениот академски дискурс на читателот му нуди една запрепастувачка графичка уметност на визуелно раскажување која ја преиспитува човековата моќ за познание и педагошките перспективи на (с)ликовната литература.[4] Unflattening е епистемолошка и педагошка студија во ликовен наративен низ која не претставува метастрип како делата на Scott McCloud на директен начин, туку на уште повиоко ниво авторот говори за вредноста на (с)ликовната артикулација на мислата и капацитетот на секвенцијалната уметност да биде легитимна дидактичка алтернатива на вербално-текстуалната паидеиа на нашево време. Оваа книга го легитимира стрипот и како уметнички формат, но и како критичка практика во форма на една нова дискурзивна стратегија.  Во САД овоj начин на вообликување се нарекув essay-as-comic. Во нашата литературна критика и теорија оваа техника на раскажување е блиска до она што може да се нарече книжевен бриколаж со интерпикторалност, наместо интертекстуалност. Но, во овие матастриспки дела или essay-as-comic, текстуалниот дел е секогаш суплементација на (с)ликовниот јазик. Затоа не може да стане збор за поддржана литература. Мора да говориме или за бимодална/мултимодална литература или пак за класичен стрип.

Врз основа на сето ова, во следните поглавја ќе ги презентираме, анализраме и вреднуваме следниве прото-стриповски остварувања во средновековната (с)ликовна литература:

  1. Прото-стрипски средновековни ракописи (Proto-comic Medieval Manuscripts)
  2. Библијата за сиромашни (Biblia pauperum)
  3. Ксилографските средновековековни стрипови (Xylographic medieval comic books)
  4. Графичките верзија на Психомахија (Psychomachia) и Александридата Roman d’Alexandre en Prose
  5. Хагиографската иконографија во византиската црковна уметност (Hagiographic iconography in byzantine art)
  6. Писмото на грофот Морс (Letter by the count of Meurs)
  7. Холандските центпринтови како прото-стрипови (Centsprent/mannekesprent as a proto-comic books)
  8. Карикатуралните цртежи во средновековната имуминација The Smithfield Decretals и кинокефалиското прикажување св. Кристофер во источната црква.

 

Прото-стрипски средновековни ракописи

Во големата ризница на живописно украсените средновековни ракописи (illuminated manuscripts) воочуваме неколку импозантни ракотворби кои силно се отклонуваат од вообичаените илуминаторски практики на визуелно обработување и текстуално стилизирање. И во поглед на илустрирањето на (с)ликовните минијатурни, и во поглед на големината на самата текстуална подлошка. Поточно, во еден мал дел од овие средновековни ракописи, илуминациските графички техники на раскажување на библиските содржини и илустрациски визуелни решенија во голема мера, покрај тоа што непоколебливо постетуваат на етаблираните цртачки практики од модерниот стрип, туку воспоставуваат и такви канони на графичкото приповедање кои до ден денес преставуваат легитимна и широко употребувана визуелна стилистика во стрип уметноста. Со други зборови, помеѓу средновековните манускрипти пронаоѓаме такви илустрирани ракотворби кои со полно право можеме да ги сметаме за рани средновековни предвесници на модерниот стрип или т.н. прото-стрипови.

m638_24v

Fol. 34r од Моргановата библија во која се гледа двопанелната структурна композиција и текстуалните записи на маргините

Првиот таков впечатлив средновековен ракопис во кој илустрацијата не е минијатурна, ниту е комплетно подредена на текстот, туку напротив, самата го носи наративниот потенцијал во себе си поради нејзината поставеност во раскажувачки слокоред, е ракописот кои се нарекува  Морганова библија (The Morgan Bible). Истата во историјата на средновековните манускрипти може да се сретне и под името Crusader Bible или Maciejowski Bible.[5]  Таа е една од највпечатливите графички литературни дела во средновековниот период и преставува непроценливо историско богатство. Илуминираниот ликовен ракопис во неа ги раскажува собитијата од Стариот завет од содавањето на светот па се до кралот Давид во вкупно 283 слики во боја кои претставуваат прото-стрип панели. Овие слики како издвоени раскажувачки графички единици имаат јасно назначен сегмент на акција и јасно одреден стрипски outline. Сликите се најчесто аранжирани во двопанелна наративна композиција. Осносно две слики на една страна подредени една по друга. Истата композиција на сликите потсетува на раскажувачкиот двопанелен стил на сестрите Angela и Luciana Giussani во нивниот стрип Дијаболик или на двопанлениот раскажувачки стрип-формат во култниот италијански серијал Алан Форд на Макс Бункер и Магнус. Помеѓу двопанелната структурна композиција на ликовната нарација се чуствува оставениот простор за доимагинирање, а цртачко-раскажувачки сцени стриповски варираат од слики во поголем размер на цела страна до сцени со ликовно дофаќање (encapsulation) на фокалните точки на приказната. Во нив, не само што стрип кинематиката е цртачки воочлива, туку можеме да детектираме и т.н. Comic bleed. Во современиот стрип под овој поим се подразбира слика која излегува надвор од границите на панелот. Оваа цртачка техника се користи на насловните страници или во ракмите на некои кретивни решенија на композициите на стрип панелите за раскажување во рамките на една стрип табла. Во неа имаме токму такви впечатливи  comic bleed–ови.[6]

Morgan-Crusaders-Bible

Детал од comic bleed –овите во Моргановата библија

Од друга страна, овде немаме говорни облачиња во прото-стрипска форма, меѓутоа фигуралната нарација е засилена со текстуалено приповедање кое е запишано на сите маргини околу панелот. Авторот користи рафинирана позлата во боите и со нејзина помош доловува таква сјајност на боите на која можат да позавидат и современите дигитални стрип колористи. Моргановата библија била во лична сопственост на францускиот крал Луј IX и преку неа, како уверен крстоносец, ја негувал својата христијанска богопредаденост.

Apocalypse Picture Book.

Вториот впечатлив средновековен прото-стрип е познат под името Apocalypse Picture Book. Постојат поголем број илустрирани Апокалипси во средниот век, кои помалку или повеќе наликуваат на предвесниците на стрипот, но ние овде ќе говориме за онаа Апокалипса која потекнува од Германија од средината на XV век и се чува во Британскиот музеј под каталогизациската одредница Additional 19896. Оваа книга е на латински јазик, а писмото е во готички куризв. Но, текстот е подреден на (с)ликовните композиции кои ги има вкупно 92 на 40-сетина страници, најчесто по две илустрации во боја на една страна.[7] Идентично како во Моргановата библија, и во оваа илустрирана германска Apocalypse воочуваме (с)ликовно приповедање со издвоени наративни графички единици (прото-стрип панели) кои имаат одреден стрипски outline. Прото-стрип панелите како (с)ликовни единици за визуелно раскажување се исто така аранжирани во двопанелна наративна композиција: една врз друга. Помеѓу двопанелната визуелно раскажувачка структура се чувствува претпоставувањето на стрипскиот gutter и стрип кинематиката. Немаме говорни облачиња во прото-стрипска форма, но фигуралната нарација се дополнува со текст кој е подреден и впишан во стилизирани текстуални квадтачиња кои постетуваат на comic captions. Во неа се раскажува животот на апостолот Јован, неговите застражувачки визии и осум виденија, новиот Ерусалим, небесната ангелска армија, возљубувањето на ѕверовите, будењето на мртвите, рушењето на храмот на Дијана  и други собитија од Откровението на Јован. Авторот на оваа графичка апокалипса, со фугуралната доследност на ликовниот јазик на тоа време, а во името на естетската сензација, ја обоготворува величенственост и возвишеност на апостолот Јован и неговите виденија преку такво артистичко ликовно prosede кое има фабуларна оправданост во потребата да се оддаде верска латрија на текстот од Апокалипсата и значењето на апостолот Јован за црковната историја  (види слика бр. 4)

1200px-4_Jean_Pucelle._Hours_of_Jeanne_d'Evreux._1325-28,_Metropolitan_Museum,_New-York

Hours of Jeanne d’Evreux: The Arrest of Christ and the Annunciation to Mary

Последниот од низата стриповидни средновековни ракописи е Hours of Jeanne d’Evreux. Овој ракопис всушност е стрипски црковно-богослужебен часослов (грчки: Ωρολόγιον, англиски: book of hours) кои се ползува во богослужебна практика, а содржи псалми, молитви, песни, литургиски текстови и сл. пишанија од дневниот богослужбен круг.[8] Илустриран е во готски стил, а се претпоставува дека е насликан во годините помеѓу 1324-тата и 1328-мата година по Христа од страна на прославениот париски илуминатор Jean Pucelle по нарачка на Jeanne d’Evreux – третата жена на Charles IV of France. Од 1954-та се чува во Њујорк во Metropolitan Museum of Art. Раскошниот декор на овој графички часослов се состои во водушевувачките цртежи во grisaille-стил (цртање и сенчење на илустрацијата со нијаси на сивата боја) кои упатуваат на дотогаш ретко виден рафиниран уметнички вкус. Hours of Jeanne d’Evreux содржи секценцијален континиум од 25 слики на целата страна кои се раскажувачки припоени со слики од Христовото детство, страдање и распетие.

800px-6_Jean_Pucelle,_Hours_of_Jeanne_d'Evreux._1325-28,_Metropolitan_Museum,_New-York

Hours of Jeanne d’Evreux: Crucifixion of Jesus and Adoration of the Magi

Фигурите стилистички се префинето изведени со нијансите на сивата боја која дава стрипски и скулптурен квалитет, а во деловите во кои илустрациите се бојат воочуваме така префинето нагласување и играње со нежни допири на црвената, портокаловата, жолтата, розовата, тиркизната и други бои. Она што оваа книга ја прави прото-стрипски феномен е што на маргините воочуваме огромен број илустрации кои ги опишуваат епископите, питачите, уличните танчери, девојките и музичарите кои ги населувале улиците на средновековниот Париз, како и мајмуните, зајаците, кучињата и суштествата на фантазијата. Овие илустрации имаат таква живост во себе и ликовно го така допадливо го дофаќаат движењето, по што оддавааат визуелен впечаток дека станува збор за опитлив обиди за раскажување преку модалитетите на (с)ликовната приповетка. Композициите содржат графичка одвоеност на централното собитие од протагонистите на маргините на цртежот, меѓутоа нивната ликовна поврзаност носи креативен иконграфска порака и препознатливо секвенцијално ликовно нижење. Во сите овие три ракописи, фигуративната реинтерпретација на ликовите и настаните од христијанските свети текстови и самото визуелното искуство предизвикуваало кај читателот несомнена богопредаденост, автентична религиски сентименти и артикулирана визуелна приказна за нивната возвишеноста и божествената благословеност.

Biblia pauperum

800px-Biblia_Pauperum_Cpg438

Biblia pauperum

Библија за сиромашни (Biblia pauperum) биле нарекувани (с)ликовните Библии кои започнале да се појавуваат во XIII век. Тие, за разлика од илустрираните Библии во кои малите слики се комплетно подредени на текстот, содржат големи и целосни илустрации насликани во кадриран наративен след и подредени во форма на визуелно раскажувачка јукстапозиција. Истите се проследени или со краток текст кои целосно наликова на comic caption или пак илустрациите ги раскажуваат старо и ново заветните собитија само со јазикот на сликите. Меѓутоа, она што е највпечатливо во Библијата за сиромашни е што говорот или дијалогот на протагонистите во библиските приповетки го илустрирале преку илуминирани минијатури и го запишувале на свитоци и ролни кои се цртани веднаш до усните на ликовите, токму налик на говорните облачиња (speech balloon) од модерниот стрип.

Најчесто не биле пишувани на латински, туку на народните јазици.Во почетокот овие прото-стриповски библии биле рачно цртани и боени на велуми, но во XV век во Германија и Холандија, под покровителство на св. Оскар надбискупот во Бремен, се појавуваат и печатени примероци изработени со ксилографска техника на правење печатен отпечаток со помош на изрезбано дрво. Првата таква Библија за сиромашни е печатена со подвижна преса во Бамберг во Германија во 1462-та година од страна на Albrecht Pfister – предходникот на Гутенберг. Во едициската инкунабула се сврстуваат 18 вакви примероци. Иако името алудира на бедните и неимотни, сепак овие стриповидни библии не биле наменети за сиромашните. Ракописите биле раскошно украсени и скапи, па и во тоа време. Меѓутоа со појавата на ксилографската техника изданијата станале поефтини и веројатно достапни на поголем број свештеници кои ја ползувале оваа библија во просветителските мисии и хомилиските проповеди. Името, Biblia pauperum им е дадено дури во 30-сетие на XX век од страна на тимот на германски конзерватори и научници кои го истражувале овој ѓфеномен во средновековната графичката литература.

91VTZeOs5FL

The Book of Genesis Illustrated by R. Crumb

Од друга страна пак, Biblia pauperum како предвесник на маестраните остварувања на Joe Kubert и Nestor Redondo со наслов The Bible (1975) и The Book of Genesis Illustrated на R. Crumb, носи во себе комплетна иконографска програма на еден стриповски јазик во зародиш кои има и подлабоко сакрално значења. Таа стрипски артикулирана венерација е во името на т.н. тополошко богословие. Во библиската егзегеза под типолошко богословие се подразбира доктрина која интерпретативно реферира на релациите помеѓу стариот и новиот завет. Собитијата и протагонистите од стариот завет се толкуваат и се гледаат низ Христос како архе-типско остварување на старозаветното провидение. Затоа, секоја стрип табла (страница) на Biblia pauperum е посветена  на еден новозаветен настан кој е наративно придружен и (с)ликовно кадриран со панели од старозаветни случувања кои го предпоставуваат главниот централен настан од прото-стрип таблата. А сите овие кадрирани композиции се текстуално проследени со ролни на кои се запишани извадоци од книгите на старозаветните пророци кои го навестуваат централното новозаветно собитие. На овој начин, преку кадрирана ликовна секвенцијалност на старозаветниот настан со новозаветните ликови и преку говорните свитоци, Biblia pauperum не само што ја исполнува својата сакрална функција во поглед на (у)верувањето во Христа како старозаветено најавена божја милост, туку ја покажува и способноста на наредените ликовни композиции да раскажуваат со една посебна дискурзива стратегија.

Ксилографските средновековековни стрипови

Во средновековна Европа, во втората половина на XIV век, се појавува ксилографската графичка техника на печатење книги кои содржат и слика и текст со помош на изрезбани и гравирани дрвени плочки. Терминот ксилографија (xylography) е кованица од два грчки збора, xylo– (“дрво”) и‎ –graph (“запис”) и најчесто на словенските јазици се преведува со дрворез. Меѓутоа, не сите дрворези се резбаат и гравираат во негатив. Поточно, во ксилографската техника на печатење, самата графичка слика се врежува во мазната дрвена плоча со помош на специјални остри и мали ножеви, меѓутоа површината или сликата која се штампа не се резба, ниту гравира, туку се отстранува површината од дрвената плочка која при печатењето/натиснувањето останува бела. Така изрезбаната предлошка, фотографски кажано во негатив, како при сечењето и подготвувањето на стенсили, се бои и се втиснува или рачно или со помош на печатарска преса.

Во англиската јзична традиција овие книги се нарекуваат block books. Најстарата дрвена плочка која се ползувала за штампање во Европа датира од крајот на XIV век со име Bois Protat. На неа ликовно е прикажан зачуван дел од Христовото распетие. Пред Гутемберг да ја измисли можноста за штампање со движечки карактери, овој ксилографски метод во кој илустрацијата може да биде пропратена со текстуален дел станува омилен медиум на голем број сликари во овој период. Ксилографски плочки изработувале: Martin Schongauer, Albrecht Dürer, Hans Holbein, Baldung Hans, таткото Lucas Cranach и синот Lucas Cranach и други значајни корифеи на ликовната уметност од овој период. Книгите печатени преку оваа техника имаат од неколку па се до 50-сетина страници. Во XIV и XV век во средновековна Европа функцијата на овие илустрирани книги била во ширењето на верските определби и (с)ликовно изразување на почитувањето и обожувањето на Христос и светителите од историјата на црквата. Се користеле за драматизација и елементи на персуазивна театралност од страна на проповедниците на верата во Христос во тој период.  Современата инкунабулистика во 1991-та година направи идентификација, комплетен преглед и дигитализација на зачуваните блок книги[1].

Идентификувани се околу 43 различни наслови и голем број репринтови на популарни блок книги од тој период.  Покрај користењето на овој метод за правење Biblia pauperum за која говоревме во претходното поглавје, најзначајни се следниве остварувања: Apocalypse, Ars Memorandi per figuras evangelistarum, Ars Moriendi, Canticum Canticorum,  Aelius Donatus Ars minor, Dance of Death, Exercitium Super Pater Noster, Speculum Humanae Salvationis, The Fable of the Sick Lion и др. Дел од нив, се класични илустрирани книги изработени во оваа техника каде сликите се или мали или подредени на текстот како негова подлошка. Меѓутоа, ксилографската Apocalypse и Canticum Canticorum се илустрирани неверојатно слично токму како во модерниот стрип. Нижењето на случувањата е преку кадри во временски след каде наративното континуирање на деталите се разграничува со композициското устројство на секој визуелен приказ одделно. Затоа ќе се задржиме само на ове две ксилографски книги кои можеме со право да ги сметаме прото-стрипови.

Apocalypse

Ксилографската Apocalypse е блок-книга за која се претпоствува дека е копија изработена во дрворез за печатење токму на ракописот од германската графичка Apocalypse за која говоревме во првото поглавје. И таа ги содржи сцените од Откровението на Јован и од апокрифниот живот на св. Јован. А се смета за најстара графичка книга од овој вид. Има голем број на репринтови, а зачувани се три прото-стрипски верзии: германска верзија од 1450–1452 и се чува во библиотеката во Кембриџ.[2], холандска верзија од 1465-70, која се чува во Националната библиотека на Баварија[3] и подоцнежна германска верзија од 1468-70 која се чува во Националната библиотека на Баварија.[4]

sp5

Две страни со по два панели од графичката верзија на Canticum Canticorum

Додека пак Canticum Canticorum (Песна над песните) има две графички прото-стрипски верзии кои датират од околу 1469/70-тата година и се чуваат, исто така во Националната библиотека на Баварија.[5] Без разлика што во овие случаи имаме друга техника на продукција, воочуваме идентичен modus operandi кој ни помага во овие две ксилографски графички дела да препознаеме определувачка стриповидност. Најпрво, во нив се остваруваат двете клучни рецептивни елемент на стрип естетиката: а) (до)имагинирањето што го овозможува импресионистичкиот пиктурален поттик (call) и празниот рецептивен простот меѓу панелите (response) и б) секвенцијално континуирање преку нанижани слики и (с)ликовното проседе за раскажување кое го содржат стрип – времето. Но поконкретно, како и кај стрипските манускрипти, воочуваме: одделни раскажувачки цртежи кои содржат сегменти од наративното дејство, нивно омеѓување со јасно одредени гранични линии, аранжирани во двопанелна наративна композиција, стрип кинематика и  визуелно дофаќање на клучните моменти од приказната. (види слика бр. 13)

sp6

Encapsulation и speech scroll во Canticum Canticorum

 

Но, она што е највпечатливо во тоа што фигуралната нарација е дополнета со текстуален дел во која јасно се одделени говорот на протагонистот како текстуален елементи, впишан во говорни ролни како архаични говорни облачиња кои се нацртани близу главата на ликот и од друга страна говорот на нараторот, впишан во стилизирани текстуални квадрачиња, нималку различни од она што во стрип творештвото се нарекува comic captions. Овие ксилографски стрипови функционираат како комуникациска алатка од слики и зборови. Така наречениот timing или феноменот на стрипско траеење (duration) е совмесно на двопанелната композиција. А визуелната анатомија на ликовите е нагласена согласност антрополошката позиција во средновековната филозофија на телото.

Во ксилографските прото-стрипски верзии на Canticum Canticorum воочуваме така прецизни и префинето стилизирани говорни свитоци (word scrolls или speech scroll) кои преставуваат најдрагоцен пример на она што во историјата на уметноста се нарекува banderole или phylactery. Во овие прото-стрипски појави,  илустративни денотатори на секогаш содржат сакрален говор и имаат сакрална функција. Во тоа се секако стиховите од Песна над песните преку која се изразува алегориска венерација кон Црквата преку односот на возљубениот и возљубената.

Графичките верзија на Психомахија и Александридата Roman d’Alexandre en Prose

Во раниот среденовековие во X век воочуваме еден впчатлив прото-стрипски феномен во форма на графичка верзија на рано христијанската поемата Psychomachia. Psychomachia или Душоборство (на англиски се преведува преносно како Battle of spirits или Soul war) е поема на латински јазик од доцната антика датирана во V век по Христа од шпанскиот христијански поет Аурелије Клемент Пруденциј.  На неа, како на значајна и популарна поетска алегорија, се темелат трополошки и анагошките христолошки полисемии во средновековната литература како: Романот за розата, Вилијамовото видение на Пирс Плауман и сл. Во Psychomachia на Пруденциј како алегорија на борбата помеѓу Доброто и Злото преку битката помеѓу христијанските доблести и паганскиот идолатриски неморал. Во неа доблестите: надеж, трезвеност, чедност и понизност се персонифицирани во прото-стриповски супер – жени (wonder women) кои се борат со други супер-жени кои ги преставуваат неморалните: гордост, гнев, паганизам и похлепа. Сите латински термини за овие доблести и гадости се во граматички женски род. Секако, победуваат гиноификуваните богоугодни доблести во името и вечната слава на христијанската моралистика есхатологија и нејзината сотириолошка венерација. Оваа поема во раното средновековие има голема популарност и затоа се зачувани до денес мноштво ракописи.

Psychomachia

Дваесетина од нив се илустрирани, но еден од нив е илустриран на стриповски начин. Поточно, во Лондон во British Library под одредницата MS Cotton Cleopatra C VIII се чува Psychomachia на Приденциј од X век по Христа која има сосема друг графички концепт на илустрација од останатите сликовно вообличени верзии на поемата. Тој концепт е во голема мера го преставува она што го наракуваме прото-стрип во средновековната (с)ликовна литература. Во неа, не само што за прв пат имаме нацртан и вреднуван гиноборствен хероизам, женосилие и Wonder Women-овски пастиж, туку, имаме низа елементи од стрип есетиката како: издвоени раскажувачки (с)ликовни единици т.н. стрип панели со јасно назначен сегмент (стрипско време) на акција/протагонија и јасно одреден outline, gutter помеѓу двопанелната структурна композиција на ликовната нарација,  двопанелна композиција потсетува на раскажувачкиот двопанелен стил,  воведни цртачко-раскажувачки сцени во поголем размер и  говорни облачиња, кои не се во стрипска форма, но го репрезентираат дијалогот со старо англиски глоси на левата и десната маргина веднаш до панелот каде наративно се вообличени секвенците од стрипскиот состав на собитија. Дијалозите авторот ги назначува со црвена боја, а воочлива е цртачка стрип кинематика и обид за ликовно дофаќање на движењето на протагоснистите. Се гледа и стрипско херметичко дофаќање (encapsulation) на фокалните точки и ударните моменти на приповетката идр.

13567272_10154325313531477_9036344973062263786_n

Ликовната нарација во графичката верзија на Roman d’Alexandre en Prose

Roman d’Alexandre en Prose е едно од многуте средновековни “меч, магија и змејови” приповетки за Александар III Македонски (пре)раскажани на темелот на бајката за догодовштините на Александар од Псевдо-Калистен која датира III век по Христа. Популарно наречени Александриди. Секоја јазична култура има своја преработка, па се говори за: грчка, англиска, француска, еврејска, исламска, ерменска, латинска и др. верзии. Секако, имаме и словенска верзија од 1810 која Љубомир Милетиќ ја пронајде кај Павел Хаџи Киријаков[1]. А во Славјaнско-мaкeдонскaтa oпштa историја на Пулевски во XIX век воочуваме и македонска верзија. На старо француски јазик има околу 17-сетина сочувани ракописи, а еден од нив е илустрирана на начин во кои воочуваме впечатлива употреба на стрипски канони за визуелно раскажување. Оваа француска стрипоморфна верзија се чува под католошката одредница Detailed record for Royal 20 A V на Каталогот за илуминирани манускрипти на The British Library.[2] Оваа стрипоморфна верзија датира од почетокот на XIV век и преставува стриповидно илустриран манускрип, напишан на вернакуларен старо-француски јазик со готско силизирано писмо. Приказната во Roman d’Alexandre en Prose е за протераниот персискиот маг Nectanebus кој доаѓа во дворот во Пела и ја уверува Олимпија, во отсустство на Филип, во древното пророштво дека во сон ќе биде зачната и бесстелесно оплодена од богот Амон и ќе роди син-освојувач на светот. Па, Нектанебус, како врвен маг, во име на исполнување на “пророштвото” се претвара во Змеј и се втурнува во постелата на Олимпија страствено водејќи љубов со неа.

13567110_10154325313546477_948631914943133253_n

Цртеж од графичката верзија на Roman d’Alexandre en Prose

Меѓутоа, највпечатливиот дел е што во  овој манискрипт воочуваме приповедење преку слики кои се надредени во оснос на текстот, приповедање со слики кои се компонирани и  арнжирани во наративено нареден след (едно-по-друго), приповедење кое содржи пиктурални поттици и суптилен стрипо-повик за доимагинирање на собитијата и форми на цртачки динамизам во обидите за фигурално репрезентирање на акцијата/движењето на ликовите и сл. Оттука, штом имаме приповедање во кое имаме кадрираното нижење на фабуларниот континиум на приповетката, текстуалните алатки и мн. др. канонички елементи тогаш оваа верзија на Roman d’Alexandre en Prose можеме да ја сметаме за автентичен прото-стрипски феномен во историјата на средновековната графичка литература.

 

Хагиографската иконографија во византиската црковна уметност

Во источната црква во византискта христијанска уметност се појавува еден прото-стрипски феномен во кој е воочлива форма на приповедање со јукстапозиционирани секвенци на слики. Поточно, во рамките на хагиографската традиција (hagiography) при преставувањето на житијата на светителите и екуменските предводници, покрај текстуалните житија на светителите, се појавуваат посебен вид на икони кои ги нарекуваме хагиографски икони. Во нив, во централниот дел од иконата е насликан ликот на светецот, а околу централниот дел се насликани мали композиции или панели кои се “читаа” во круг од лево кон десно, од горе кон доле, од десно кон лево и од доле кон горе. Тие мали јукстапозиционирани (с)ликовни елементи се подредени едно до друго и визуелно го раскажуваат животот на светецот преку т.н. иконично синоптички експресии или депикции на есенцијалните собитија од овоземниот живот на светецот.

Хагиографски икони

Хагиографската икона е прото-стрипска енкапсулација, која како и сите икони во источната православна црква со помош на фигуралните ликовни елементи, во рамките на симболичкиот реализам, со својата сликарска експресија, го пренесува духовниот аспект на приказната. Таа содржи посведочен духовна вредност во името на доблесниот, чудотворен, богопредаден и духовен живот која ликовно се изразува преку хармоничниот цртеж која има функција, како и  стрипот, преку видливото (импресионистичкиот поттик) да говори за невидливиот (доимагинирање) човечки пад, неговиот процес на преобразување и обожение преку Христа.  Хагиографската икона, како секвценцијална уметничка форма за графичко приповедање, не само што е духовен молитвеник и морална водилка, туку со тоа што е ослободена од стегите на глаголењето, а глаголи со јазикот на сликите, преставува, за верните во Христа, и присуство на трасценентното, божественото. И иконографијата, и фрескописот, и копаничарските иконостасни резби во православната уметност го имаат истиот стрипски modus operandi.

Со други зборови, за нив, како и за стрипот, пресудна е креативноста на авторот да ја воспостави рамнотежата помеѓу видливото и невидливото. Поточно, како и кое визуелно искуство иконографот и фрескописецот ќе ни го дозволи да го восприемиме како импресионистички пиктурален поттик, а кое искуство ќе го остави скриено во gutter-от помеѓу панелите или линиите во хагиографските икони или во животописите во фреските, секако, барајќи наше венерациско и духовно созерцание и изведувајќи  наративна структурата на секвенцијалното (с)ликовно приповедање во кое пиктуралните елементи се компонирани во кадриран и раскажувачки след.   Поконкретно, хагиографската икона и животописот во фреските, како секценцијална уметност се еден вид света уметност која преку видливото (насликаното) сведочи за невидливото (сакралното) на начин, сличнен на стрипот, кои се исполнува токму во нивното соединување. Насликаното и сакралното, видливото и невидливото, историската стварност и стварноста од Царството небесно, создаденото и благодатта или со стрипски кажано – сликата и идејата.

Во православната филозофија на иконата се верува дека графичкиот приказ на спасителот или светителот не само што не е грев, туку е доволен разлог за чудотворниот миг на осветување на самата икона. Иконското почитување реферира на насликаната личност, а не на материјалната подлошка. Од овие причини, во христијанската филозофија на иконата се прави разлика помеѓу латрија (богопочитување на Христос), ипедулија (надпочитување на Мајката Божја) и венерација (почитување на светците). Во стриповидните хагиографии и фрескописи можеме да ги воочиме сите три форми на богопредаденост и поклонение. Оттука слдат и трите функции на иконите и фреските во православната уметност: дидактичка, контемплативна и посредничка функција.  [1]

45597

Иконоскаска за Богомајката

Во Македонија највпечатливи хагиографски икони се: Иконата ‘Житието на Св Ѓорѓи’ од XV век (во црква Св. Ѓорѓи, Струга) и Иконата ‘Св. Ѓорѓи со неговото житие’ насликана во 1630 година (во црква Св. Ѓорѓи, Полошко). (види слика 28 и 29.) Во Русија имаме едно впечатлива икона, која дури се нарекува иконоскаска за Богомајката, која раскажува преку јускстапозиционирани слики проследени со текстуален дел во долната маргина на илустрацијата. (види слика број 24) Од друга стрна, во многу православни храмови, воочуваме фрескописи кои раскажуваат библиски собитија на начин кои е неверојатно сличен со модерната стрип творештво. Меѓутоа, еден нов е толку животописен што при влегувањето во него оддава впечаток на надреално присуство во еден голем стрип. Како да источната православна црка е еден неверојатно голем стрип. Станува збор за Рилскиот манастир и фреските во него во кои воочуваме: посебни наративни цртежи кои содржат фрагменти од библиските собитија и се подредени во раскажувачки слкад за визуелно читање од лево ко десно каде фигуралната  нарација е дополнета со префинето стилизирани говорни ролни.

544fbc83ad27e8_05575004

Рилскиот манастир

 

Писмото на грофот Морс

zutphen_1493_groot

Писмото на грофот Морс

Во библиотеката во Зутфен во Холандија се чува еден епистоларно прото-стрипско остварување наречено Писмото на грофот Морс (Meurs) кое датира од 1493-тата година. За разлика од многуте илустрирани писма низ историјата, како оние од 1888 –мата на Van Gogh до Paul Gauguin, насликаните коњи на Frederic Remington во неговите четири писма од 1897/98, сензуалните женски торза од писмата на Julien Potier со госпоѓицата Cogniet, карикатурите во преписката помеѓу Pier Francesco Mola и Pietro Paolo Baldini, во ова Писмо на грофот Морс воочуваме не само прото-стрипска структура на (с)ликовни композиции подредени во раскажувачко континирано редоследие, туку, уште позначајно, воочуваме текстуален дел кој ја засилува фигуралната нарација, а визуелно е решен на начин кој е комплетно идетичен на визуелната форма на говорните облачиња во модерниот стрип. Поточно, говорот или дијалогот кои ги изговараат протагонистите од  Писмо на грофот Морс е врамен во стилизирано кружно говорно облаче кои го репрезентира говорот со заострена стрелка која визуелно упатува на говорникот. А овие говорни облачиња воопшто не се разликуваат од banderoles кои се појавуваат крајот на XVIII век и се прдвесници на модерните word balloons.

Холандските центпринтови како прото-стрипови

Во Холандија е зачувана и една прото-стрипска композиција на измачувањето свети Еразмо од околу 1460-тата година која измачувањето на светителот графички го прикажува преку 12 компонирани панели подредени во наративна јукстапозиција, нималку различна од техниките на визуелното раскажување кои далеку подоцна ќе станат наративено ликовен јазик на стрип творештвото.  Оваа композиција е дел од она што во Холандија се нарекувало “centsprent “или “mannekesprent” (на англиски се преведува како popular prints) и претставува предвесник на стрипот. (види слика бр. 32) Во XVI век ја имале најголемата популарност, и освен житијата на светителите, на овој (с)ликовен начин се раскажувале басните од Езоп и други народни приповетки. Од mannekesprent со сакрална венерација се сочувани: Centsprent St. Nicolaas No. 98. ca. 1840, Leven van sint Nikolass 144 од 1680 (види слика  број 33) и др. Од друга страна, centsprent или mannekesprent можеме да ги сметаме за прото-стрипски појави бидејќи, како и стрипот од златното доба, биле штампани на неквалитетна и ефтина хартија во А3 формат, претежно наменети за публика со мала куповна моќ. Самото centsprent значи принтови за една паричка.

 

 

 

 

Карикатуралните цртежи во средновековната имуминација The Smithfield Decretals и кинокефалиското прикажување св. Кристофер во источната црква

Во средновековието воочуваме две ликовно-естетички појави кои по својата раскажувачка форма не се прото-стрипови, меѓутоа илустрацискиот стил, цртежите, настаните  и ликовите се графички прикажани на еден неповторливо фантазмагоричен начин кои наликува на цртачкиот јазик во модерниот стрип. Првата таква лиовно-естетска појава ја воочуваме во византиската источно црковна уметност во која имаме древна и восхитувачка традиција на иконографско прикажување на Св. Кристофер како силен и висок светец воин со глава на куче. (cynocephaly). Руската православна црква во XVIII го забрани овој начин на прикажување на светителот, а во западнат црка се прикажува со човечки лик онака како сугерира и неговото име и легендата од неговото житие: оној-кој-го-носи-Христос-на-рамена. (Christopher, the “Christ-carrier). Иако современата наука уверува дека кучоглавоста на св. Кристофер е последица на преведувачка несмасност во некој скрипториум (“Caïnite” – sons of Cain,  “Canaanite”(cananeus) – giants of Canaan, and “Caninite” (canineus)—Dog-men,  ), сепак оваа впечатлива кинокефалиска иконографија, која може да се најде и во ерменските икони и манискрипти каде се прикажува духовден или педесетницата, преставува иконографски пример за хибридно суштество или т.н. theriocephaly (ѕвероглавост) која ќе стане најрепрезетативна пикторијална практика во модерниот стрип. Во прилог на ова доволно е да се сетиме на: Шиљо на Дизни, Кинокефалите во The Incal на Jodorowsky и Moebius, Кучеглавиот од Ghost Rider, Dog Boy на Steve Lafler и многу други анимирани и стрип ликовови од поп-културата на XX

Kинокефалиското прикажување св. Кристофер во источната црква

Во западната христијанска традиција вочуваме еден класичен илустриран ракопис со наслов  Decretals of Gregory IX with glossa ordinaria           или попознат како The ‘Smithfield Decretals’ напишан од страна на Raymund of Peñafort и Bernard of Parma кој е напишан на латински во  готички стил, а потекнува од Франција од периодот околу крајот на XIII и почетокот XIV век. Има голем број зачувани вакви папски декрети, но она што е за нас интересно е што илустраираните минајатури и ликовни декорации содржат сцени од еден прилично стрипски, сатиричен и карикатурален свет. Поточно, илустрациите во The Smithfield Decretals говорат за т.н. Mondo alla rovescia (Наопачки свет) кој преставува имагинативна и артистичка креација, придружена со раскажана приказна на лиетратурно и иконографско рамниште каде во светот помеѓу луѓето и животните се е радикално наопаку и во поглед на општествените улоги и и во поглед на социјалните релации. Наопачкиот свет од  The Smithfield Decretals содржи ексцентрични и бизарни сцени на пастори животи, пијани ермити, летечки риби, одење на глава, сексуални настраности и сл. Иако оваа стрипски предвесник на сатира и карикатуралност има аполошка, а не субверзивна функција како модерната стрип-сатира и карикатура, сепак концептот на (с)ликовно прикажување на последиците од подривањето на општествените вредности и општествената хиерархија преку графички трансгресивна фикција за еден наопачки свет пореметен социјален и симболички свет може да се смета за една од најрепрезетатив пикторијал практика во модерниот стрип и карикатура.

 

Заклучок

Прото-стриповите ни овозможуваат и подобро да ја разбереме самата природа на стрипот.  Поточно неговиот modus operandi.  Историјата на ликовно–наративните родови во форматите за кои говоревме како медиуми на стрипска изразност нагледно ни предочуваат дека без разлика на материјалниот носител, природата на стрипот се остварува во двете клучни рецептивни доживувања и можности: а) (до)имагинирањето што го овозможува импресионистичкиот пиктурален поттик (call) и празниот рецептивен простот меѓу панелите (response) и б) секвенцијално континуирање преку и (с)ликовното проседе за раскажување. Овие остварувања од средновековната историја на црковното графичко раскажување, во кои препознавме структурален зародиш и родов предвесник на модерниот стрип, ни овозможуваат заклучно да согледаме дека стрипот како медиум за раскажување е далеку постар наратолошки модел со богата и извесна предисторја.  Средновековната графичка литература и нејзините стриповидни дострели не само што ги поставуваат структуралните елементи на модерната стрип иконографија, туку покажува дека визуелното раскажување може да содржи книжевни теми, литерарни функции, интертекстуалност, херменевтички потенцијал и сл. кои не подразбираат исклучиво млади читатели и не подразбираат исклучиво хумористични содржини. Со други зборови, христољубната венерација во графичките четива на средновековието упатува на фактот дека приповедањето преку кадрирани слики може да биде комплексна и уверлива дидактичка, идеолошка и контемплативна техника на приповедање. Пред-историјата на стрипот како девета уметност е еден од темелите на неговата вредност, естетички легитимитет и општествен потенцијал.

Референци

Barker, Martin. Comics: Ideology, Power, and the Critics, Manchester University Press, 1989.

Bongco, Mila. Reading Comics: Language, Culture, and the Concept of the Superhero in Comic Books. Taylor & Francis, 2000.

Carter, John. An ABC for Book Collectors. Oak Knoll Books, Delaware, and British Library, London, 2006.

Duncan, Randy and Matthew J. Smith, The Power of Comics: History, Form and Culture, The Continuum International Publishing Group Inc, New York, 2009.

Eisner. Will, Comics and sequential art, Poorhouse Press, 2000.

Gravett, Paul. 1001 Comics you must read…..: Ultimate Guide to Comic books, Graphic novels, Comic strips and Manga, Cassel Illustrated, London, 2014.  

Harvey, Robert C. The Art of the Comic Book: An Aesthetic History, University Press of Mississippi, 1996

History of Early Dutch Comics “from the series Lambiek’s Illustrated History of Dutch Comics , 1994-2010.

McCloud, Scott.Understanding Comics: The Invisible Art, New York, HarperPerennial, 1993.

McCloud, Scott.Reinventing Comics, How Imagination and Technology Are Revolutionizing an Art Form, New York, Paradox Press, 2000.

McCloud, Scott.Making Comics Storytelling:Secrets of Comics, Manga and Graphic Novels, New York, Harper,  2006.

McCloud, Scott.  ‘The visual magic of comics’, Talk Video, Lecturing in: TED2005 • 17:08 • Filmed Feb 2005, < http://www.ted.com/talks/scott_mccloud_on_comics&gt;

Mertens Sabine et al., Blockbücher des Mittelalters: Bilderfolgen als Lektüre:Gutenberg-Museum, Mainz, 22. Juni 1991 bis 1. September 1991 , Verlag Philipp Von Zabern, 1991. Catalog of exhibition of block books, with a census of all known copies.

<http://www.blockmuseum.northwestern.edu/about/publications/ >

Munitić, Ranko.Strip, deveta umjetnost,Udruga za popularizaciju hrvatskog stripa ART 9, 2010

Османли, Томислав.“Стрип запис со човечи лик: Антропоморфизмот на стрипот, Скопје, Култура, 2002.

Petersen, Robert.  Comics, Manga, and Graphic Novels: A History of Graphic Narratives, Praeger, 2010.

Pageau, Jonathan. “Understanding The Dog-Headed Icon of St-Christopher”, Orthodox Arts Journal 2017. <https://www.orthodoxartsjournal.org/the-icon-of-st-christopher/ >

Саенкова, Е. М. “Житийная икона”, Православная Энциклопедия под редакцией Патриарха Московского, on line article < http://www.pravenc.ru/text/182315.html >

Sousanis, Nick.  Unflattening: A Visual-Verbal Inquiry into Learning in Many Dimension. Harvard University Press, 2015.

Wertham, Fredric. Seduction of the Innocent, New York, Rinehart & Co., 1954.

Whitaker, Steve. The Encyclopedi a of Cartooning Techniques, Running Pr, 1994.

 

Endnotes

[1] Paul Gravett, 1001 Comics you must read: the Ultimate Guide to Comic books, Graphic novels, Comic strips and Manga, Cassell Illustrated, London, 2014.

[2] Видете и споредете; Robert Petersen, Comics, Manga, and Graphic Novels: A History of Graphic Narratives, Praeger, 2010, 14-20; Randy Duncan and Matthew J. Smith, The Power of Comics: History, Form and Culture, The Continuum International Publishing Group Inc, New York, 2009, 7-8; Will Eisner, Comics and sequential art Eisner. Poorhouse Press, 2000, 1-5; Scott, McCloud, Understanding Comics: The Invisible Art, New York, HarperPerennial, 1993, 8-9.

[3] Повеќето посветени љубители на стрип-културата знаат за разорната книга Seduction of the Innocent од амер. психијатар со германско потекло Fredric Wertham објавена во 1954 во која стриповите беа прогласени за нездрава кич “литература” дирекно одговорна за зголемениот опсег на криминал и малолетничка деликвенција во 50-сетите години во САД. По овој “научен” best sellers, книгата не само што беше земена за сериозна од интелектуалната јавност, авторитетите во општеството и родителите, туку предизвика таков општествен аларм и неразбирлива хистерија која резултираше со радикална кампања за цензура и забрана на стриповите, проследена со ритуалните сулуди церемонијални палења на стриповите и нивно јавно жигосување како опасен феномен. По ова, Сенатот на САД формираше подкомитет за истражување на малолетничката деликвенција и истиот во 1954та го одржа познатите инквизициски сослушувања на стрип – издавачите по кои тие, под политички притосок на тотална забрана, усвоија авто-цензорно тело со авто-цензорен код (1954 Code criteria) по кој стрип-културата доживеа стрмоглав пад. Нешто слично се случила и 20 години покасно во Југославија. Имено, 1971 во Крагуевац е одржан маоистички Конгрес на културната акција каде радикално се осудиле сите категории на популарната култура како чист шунд и кич и дополнително од властите е побарано воведување на Закон против шундот (Закон за измена и дополнување на законот за републички данок на промет на стока на мало). Конгресот, како одредена младинска културна акција го надгледувала (читај; организира) тогашниот секретар на Сојузот на Комунистите на Србија, другарката Латинка Перовиќ. Во знак на поддршка на борбата против “лошиот литературен вкус”, “народот” излезен сред Крагуевац и пред зградата каде се одвивал конгресот, ритуално во процесија ги спалува во егзалтација сите стрип и pulp примероци на “лесна” и неподобна литература. Така 1971та година во Југославија горат: Тарзан, библиотеката Лале, рото-романите, популарните магазини и др.

[4] Nick Sousanis, Unflattening: A Visual-Verbal Inquiry into Learning in Many Dimension, Harvard University Press, 2015. Unflattening е епистемолошка и педагошка студија во ликовен наративен низ која не претставува метастрип како делата на Scott McCloud на директен начин, туку на уште повиоко ниво авторот говори за вредноста на (с)ликовната артикулација на мислата и капацитетот на секвенцијалната уметност да биде легитимна дидактичка алтернатива на вербално-текстуалната паидеиа на нашево време. Оваа книга го легитимира стрипот и како уметнички формат, но и како критичка практика во форма на една нова дискурзивна стратегија.  Во САД овоj начин на вообликување се нарекув essay-as-comic. Во нашата литературна критика и теорија оваа техника на раскажување е блиска до она што може да се нарече книжевен бриколаж со интерпикторалност, наместо интертекстуалност. Но, во овие матастриспки дела или essay-as-comic, текстуалниот дел е секогаш суплементација на (с)ликовниот јазик. Затоа не може да стане збор за поддржана литература. Мора да говориме или за бимодална/мултимодална литература или пак за класичен стрип.

[5] Моргановата библија е илустрирана во 46 фолии, а содржи цртежи во боја на собитија од хебрејските свети текстови сместени во мизансцен од обичаи и практики во Франција од XIII век. Секако, прикажани во христијанска перспектива. Нацртаните сцени се опколени со текст на три писма и 5 јазици (латински, персиски, арапски, јудео-персиски и хебрејски). Четириесет и три фолии од Моргановата библија се чуваат во Pierpont Morgan Library, две во Bibliothèque nationale de France, а последната во J. Paul Getty Museum во Los Angeles.

[6] Моргановата библија во дигитален формат на следниов линк <http://www.themorgan.org/collection/Crusader-Bible/thumbs&gt;

[7] Apocalypse Picture Book Additional 19896 е дигитално достапна на следниов линк

<https://www.bl.uk/catalogues/illuminatedmanuscripts/record.asp?MSID=8185&CollID=27&NStart=19896&gt;

[8] Hours of Jeanne d’Evreux е достапен на следниов линк во дигитален формат

< http://www.metmuseum.org/toah/works-of-art/54.1.2/ >

[9] Sabine Mertens et al., Blockbücher des Mittelalters: Bilderfolgen als Lektüre:Gutenberg-Museum, Mainz, 22. Juni 1991 bis 1. September 1991 , Verlag Philipp Von Zabern, 1991.Catalog of exhibition of block books, with a census of all known copies.

[10] Дигитално достапна на следниов линк < http://cudl.lib.cam.ac.uk/view/PR-INC-00003-04245/1 >

[11] Дигитално достапна на следниов линк

< http://daten.digitale-sammlungen.de/~db/0003/bsb00039962/images/index.html >

[12] Дигитално достапна на следниов линк

< http://daten.digitale-sammlungen.de/~db/0003/bsb00039963/images/index.html >

[13] Дигитално достапни на следниов линк

< http://daten.digitale-sammlungen.de/~db/0003/bsb00039968/images/index.html >

[14] Љубомир Милетич: “Една българска Александрия от 1810 год.” (Български старини XIII), стр. 48, Софија, 1936

[15] Догиталната верзија е доспна на

 <http://www.bl.uk/catalogues/illuminatedmanuscripts/record.asp?MSID=7948&CollID=16&NStart=200105&gt;

[6] Е. М. Саенкова, Житийная икона, Православная Энциклопедия под редакцией Патриарха Московского, on line article < http://www.pravenc.ru/text/182315.html >