Историзации на симболичките искуства: нарација и реторика

 Историзации на симболичките искуства: нарација и реторика

Доц. д-р Бошко Караџов

Овој свет е прогласен за историски, затоа што се настојува тој да биде третиран наративно

Жан-Франсоа Лиотар

Апстракт

Историската нарација како жанр на радикалната реторика, во рамките на идеолошката феноменологија, има недвосмислен привилегиран статус. Преиспитувањето на улогата на приповедното, како вид на филозофска рефлексија на историското е неопходно. И тоа, не само поради развргнување на историските прерасуди, не само поради соборување на привелигираниот статус на идеолошките едикти, не само поради негување на одредена критичка епистемологијата во историографијата, туку, поради втемелената претпоставка дека овој вид на филозофска истражувања можат да одговорат на клучното епистемолошко прашање: дали историскиот свет е субјектива конструкција на знаењата за повеста или посебен род на одредена објективизирана општесвена реалност!? Со други зборови, и попрецизно, во оваа статија ќе се обидеме да одговориме на прашањата: каква е природата на мноштвото настани од минатото, кои се артикулирани и реторизирани во одредена наративна форма која дава колективно-историска смисла и легитимитет на оние за кои (с)уредената повест е сочинете по приповедните правила и структури на наративните жанрови? Каква е релацијата помеѓу: раскажувачот (историчарот) – оние за кои се раскажува (историзираните и историски осмислените) – раскажаното (историското)? Дали историзациите ја следат внатрешната логика на оправдувањето/објаснувањето или се сообразуваат со надворешната логика на целта, ползата и ефектот на приповедниот акт?                                                                                         Клучни зборови: историја, историзација, симболички искуства, идеја за еманципација, нарација, наратор, наративна структура, трансцедентален привид

 

Вовед: генеологија  на наративната парадигма

history-bookВо современата епистемологија на историјата, наративниот аспект на пишаната историја, не само што се зема сериозно како елемент кој може да ја разјасни улогата на историската наука, туку, и му се придава пресудна вредност и значење,  во поглед на процесот на историзациите на искуствата од повеста. Меѓу првите филозофи, кој упатуваше на вредноста на приповедните правила и персуазивните техники во историографијата, беше францускиот херменевтичар Пол Рикер (Paul Ricœur).[1] Ова епистемолошко стојалиште ја развргна втемелената позитвистичка разлика помеѓу книжевните (литературните) фиктивни наративни структури од една страна и историските наративи од друга страна. Кон овие идеи се приклонија и други релевантни филозофи на историјата. Луис О. Минк Јуниор (Louis O. Mink, Jr)[2] и Хајден Вајт (Hayden White)[3], со нивните епистемолошки позиции, го започнаа постмодерниот тртман на историјата и станаа одговорни за “лингвистичкиот пресврт” во филозофијата на историјата. Како и Рикер, така и тие, сметаа дека историографијата како род е неверојатно слична со сите жанрови на книжевната фикција. Нивното уверување се основаше на ставот дека епистемолошката довербата во историјата како “вистинска репрезентација на минатото” ги создава сите возможни проблеми.[4]

Епистемологијата на наративната историја како почетна претпоставка го зема фактот дека структурата, правилата и каноните на нарацијата во фиктивните жанрови (литература) и нефиктивните родови (историја) се всушност идентични во она што може да го наречеме “фигурација и фабулизација на темпоралното искуство”. Под ова поздразбираме еден вид симболичко и раскажувачко (о)времување на повеста или приповедно трансцидирање на општествените и лични искуства. Историзацијата, без наративниот капацитет во себе, не може да ја предочи целината, смислата и функцијата на самото повестие. Вредноста на минатото се воочува само преку историзациите кои се конструирани во наративна форма. Историјата секогаш ни се предочува како текстуална структура, а секој пристап кон нејзе мора да биде (ре)текстуализација.

Овој деконструктивистички пристап кон историското како приповден акт започна со објавувањето на вонредната студија на Хајден Вајт (Hayden White) во 1974 година со наслов “Историскиот текст како литературен артефакт” (The Historical Text as Literary Artifact)[5]. Во неа, Вајт ги слублимира и разви идеите од Воведот во маестралната Метаисторија (Metahistory)[6], студија која ја објави година порано и ја постави клучната теза за историјата како вербална структура во форма на наративна проза со дискус-ивна интенција да биде модел за објаснување на процесите од минатото. Со ове два текста, се зароди она што денеска се нарекува постмодерна или деконструктивистичка филозофија на историјата.

Епистемолошки пресуппозиции

Основното епистемолошко стојалите на наративниот третман на историјата се сосредоточува во уверувањето дека нејзината раскажувачка форма, самото фабулизрано темпорално искуство, не е откриено, туку, напротив, распоредено (imposition) од страна на историчарот – раскажувач. Вистинската природа на историјата може да се разбере ако и само ако таа не се набљудува како објективизирана емпириска општествена реалност, туку, токму како литературен проект кој мора авто-рефлексивно да ги земе предвид самите импозиции на нараторот. Историчарот не ја пре-раскажува (re-tell) историјата од минатото, туку ја на-метнува (impose) приказната.     Наратолошките модели за разбирање на историјата се комплетно спротивни на методолошката тенденцијата историјата да се втемели по обрасците на природно – научните истражувања. Ове тенденции на позитивистичката историографија, иако дел од големата парадигма за епистемолошка унификација на науките од почетокот на минатиот век, беа оспорени уште од Едвард Халет Кар и неговата  Што е историјата[7] каде недвосмилсено предочи дека историјата не може да биде логички кодифицирана по методолошките канони на природните науки, бидејќи таа не го следи методолошкиот протокол на тестирање хипотези, ниту употребува дедукции како што тоа го прави физиката, не врши експериментални проверки, ниту има објективни процеси кои продуцирата неконтровезни факти. Историчарите ги селектираат податоците затоа што во нејзин предметен интерес е уникален, автентичен и неповторлив настан. Па затоа, сведоштвото, како епситемичка и емпириска база, секогаш е селектирано во релација со самосвоен настан, а не како во природните науки, со тенденција за воопштување. Историчарот, без приповедните техники, без раскажувачката реторизација, не може воопшто да го историзира искуството и да ја у(реди) повеста. Историзацијата е нарација онолку колку што нарацијата е историзација.

Но, ако ги прифатиме овие епистемолошки пресуппозиции, тогаш која е разликата помеѓу историјата и литературата? Тука можеме да разликуваме две консеквентни линии: протонаративистите кои ги уважуваат приповедните правила на историјата како род, но не ја поистоветуваат со фиктивноста на книжевните енунцијации наспроти деконструктивистите кои се уверени дека наративноста е доволен влог за застапување на стојалиштето дека историскиот свет е комплетно релативен до ниво на митолошка фикција.                                                               Протонаративистите ја гледаат крајната линија во поимот на референцијалноста (referentiality). Под референцијалност се подразбира дека историскиот свет, иако е наративно стуктуриран, сепак во себе на редуктивно ниво, содржи одреден елемент на епистемолошка веродостојност. Литературата го нема тоа рамниште, а ги има истите раскажувачки структури. Минатото постои, но смислата ја задава наративниот приповеден акт. Она што било, недвосмислено е, но ре-креацијата на она што било не постои надвор и независно од раскажувачката имагинација на историчарот. Логиката на историското истражување ја нема непосредноста на предметот онака како што ја имаат на дланка природните науки, затоа методолошкиот судир со историското како предмет на истражување е единствено возможен само со вклучување на наративниот приповеден акт како медиум за размена на собитијата. Ова значи дека треба да бидеме отворени кон можноста да претпоставиме дека собитијата од повеста да се комплетно нетелеологизирани, дури и бесмислени. Но, актот на целесообразноста на историската мена започнува со наративаното стуктурирање. Тоа подразбира избор, селекција и впрегнување на раскажувачките структури во името и преку телосот на нашите сегашни, ововремни, правни, политички, општествени, економски околности. Објаснувајќи си ги околностите на нашиот сегашен живот ја впегнуваме приповедната сила на наративниот говорен акт како наша (о)смислица. На овој начин се исполнува идеологијата на историзациите на симболичките искуства.  И, историското станува изведбен акт.

Но што е со суровиот историски факт!? Веројатно, такво нешто, во строга епистемолошка редуктивистичка смисла, не постои. Дали Илинденското востание е факт? Тоа е комплексен настан, многу повеќе од факт. Дали брадата на Сандански е факт? Да, но дали брадата на Сандански го објаснува расколот во МРО? Во историјата се развиени техники на претворање на сведоштвата во факти. Чистиот историски факт, и оној пронајдениот во прашливата историска архива, воопшто не е прочистен од наративната структура. Фактот во историографијата нема смисла и значење надвор од контекстот, а самиот процес на контекстуализација се врши од страна на историчарот како дел од процесот на толкување (интерпретација) на мноштвото неповрзани податоци во едно средено  последователно конституирањето на смисла и историско значење за дадениот настан.

Нарација и историја

Ако се согласиме и ги прифатиме стојалиштата на корифеите на оваа мислење во филозофијата на историјата, тогаш мораме да си зададеме задача да одговориме како функционира, секако на структурно ниво, приповедното трансцидирање. Поточно, како моштвото минати лични, социјални и културни искуства се врамуваат во целесообразна приповетка!? Како наративноста и реторизацијата на историзациите ја овозможуваа идеолошката функција на историографијата!?

Следејќи ја постмодернта традиција, а со тоа и уверувањето дека  историското, а со тоа и самите историзации се приповедки доаѓаме до стојалиштето дека историскиот свет е еден вид привид.  Но, не е вообичаена психолошка илузија, туку токму она што ќе го наречеме “трансцедентален привид”. Една идеологизирана, наративно дотерана, наменска конструкција од селектирани псевдо-настани. Меѓутоа, во оваа интерпретативна насока, се наметнува потребата од дообјаснување на идејата за трансцеденталните привиди. Под трасцедентален привид, иако зародено како ничеанско наследство, сепак нема да подразбираме само илузијата на една есхатолошка привидна перспектива на религиската сотириолошка приповетка (привидот на Второто доаѓање, привидот на нирваната или привидот на хтонските подземни и постсмртни светови), туку неверојатно комплексни разкажувачки, артикулирани, ретроспективни над-перспективи кои функционираат како трансцедентални означители кои  ја даваат смислата и значењето на историското мноштво за едно политичко “НИЕ”. Трансцеденталниот привид за разлика од психолошката илузија, ја дава смислата и значењто на оној кој привидот ги при-вид-ува. Оттука, трансцеденталните привиди остваруваат, носат си себе, или овозможуваат конструирање на трансцедентална смисла како форма на легитимирање, форма на успокојување, форма на осмислување на сепството, како форма на идентитетско закотвување.

Кога едно колективно сепство сака да раскажува (наративно-историки да артикулира) и себе си да се целесообрази со разкажаната структура, тогаш тоа сепство ползува (или себе-си-се-за-себува) трансцедентален означител. Така, историското станува сликокаж на идеолошкото и идентитетското. Транцеденталниот означител легитимира. Затоа наративната историја како трансцеденталел привид кој означува идеолошко – идентитетска смисла секогаш не е ништо друго освен една голема приказна.

Заклучно согледување: кон идејата за еманципација

Меѓутоа, големите приказни, особено големите историски приказни се секогаш управувани од една прилично неспорна идеја. Таа идеја е идејата за еманципација. Големите прикзни ги суредуваат хаотичните настани од едно-по-другоста и едно-до-другоста од  повестието и ги конституираат трансцеденталните означители само и единствено како носители на идејата за една еманципација. Со пример е појасно: христијанството како приказна  за искупувањето од Адамовиот грев е приказна за еманципацијата, социјализмот како приказна за надминување на отуѓувањето и класните разлики  е приказна за еманципацијата, национализамот како приказна, врзан за националната историографија, секогаш е  приказна за некаква еманципација, капитализмот како приказна сузбивање на сиромаштијата преку технолошки и индустриски развој е приказна за еманципација, па и самата филозофија, како автореферентна приказна за духот, секогаш е приказна за неговата еманципација.   Идејата за еманципацијата го суредува во еднододруго и едноподруго – во контигвитет на еден наративен распоред –  самото повестие. Па затоа, историскиот свет е приказна (наративен распоред). Етимологијата на англискиот јазик убаво го сведочи тоа. (his – [s]tory= негова приказна). Сукцесијата, симултанитетот и контигвитетот на мноштвото настани е озвозможено, токму кантовски, од Идејата за еманципацијата. Таа идеја го создава континуитетот, поточно самиот историскиот свет. Во историскиот свет се создава политичкото “ние”. Политичкото “ние” е она кое е мисли, живее и го трпи континуитетот или дисконтинуитетот на настаните суредени под те(р)кот на Идејата за еманципација. Што е политичкото “ние”? Заедница на субјекти која не постои независно од Идејата за историска еманципација.

Политичкото “ние” мора да овладее со зборот и со смислата. Тоа мора да владее со наративниот распоред и со моќта на раскажувачот за да се самодржи. Политичкото “ние” кое не може да раскажува, кое не може да креира наративни распореди, кое не може да се еманципира преку конструирани континиуми на контигвитет на настаните од хронијата на неговиот простор,  тоа не може ни да постои. Секоја еманципација на “ние” е самоодредувачка и себеветувачка иднина. Меѓутоа политичкото “ние” има природен порив за себелегитимирање. Историјата е дисциплина на легитимирањето. Во ова се состои нејзината идеолошка природа. Да се биде легитимен, да се има смисла – значи да се биде раскажан, да се биде историзиран. Приказната е самиот авторитет на политичкото “ние”.

Референци

Daddow, Oliver. “Exploding history: Hayden White on disciplinization”, Rethinking History: The Journal of Theory and Practice, 1470-1154, Volume 12, Issue 1, 41–58, 2008.

Megill, Allan and Donald N. McCloskey, “Rhetoric in History” in: Rhetoric of the Human Science, The University of Wisconsin Press, 1978, 221-238.

Петреска, Даринка и Ачковска Виолета, Осознавање на историјата, Универзитет „Св. Кирил и Методиј“, Скопје, 2007.

Ricœur, Paul.  History and Truth, Evanston, Illinois: Northwestern University Press, 1965

Кар, Халет Едвард, Што е историјата? Култура, Скопје, 1990.

Колингвуд, Робин Џорџ, Идејата за историјата.  Култура, Скопје, 1997

Vann, Т. Richard “Louis Mink’s Linguistic Turn”. History and Theory 26 (1): 1–14, 1987.

White, Hayden, “The Historical Text as Literary Artifact,” in Tropics of Discourse: Essays in Cultural Criticism, 1978.

White, Hayden, Metahistory: The Historical Imagination in Nineteenth-Century Europe. Baltimore: The Johns Hopkins University Press. 1973.

[1] Подетално видете во: Paul Ricœur, History and Truth, Evanston, Illinois: Northwestern University Press, 1965

[2] За лингвистичкиот пресврт видете: Richard T. Vann,. “Louis Mink’s Linguistic Turn”. History and Theory 26 (1): 1–14, 1987.

[3] За улогата на на Вајт подетално во: Oliver Daddow. “Exploding history: Hayden White on disciplinization”, Rethinking History: The Journal of Theory and Practice, 1470-1154, Volume 12, Issue 1, 41–58, 2008.

[4] Од друга страна, но во истата линија на мислењето се и популарните историчари, Барабара Тачман (Barbara Tuchman) и Дејвид Меккулг (David McCullough). Тачман придонесе во својата прозно префинета популарна историографија, на пример од наградената со пулицер The Guns of August (1962), да се вкорени терминот “тачманова проза” за пререторизирани историографски записи. А Меккулг со своите популарни историографии и нарација на телевизиски емисии од областа на историјата придонесе самото уважувањето на наративно пишаната историја да стане научен стандард.

[5] Hayden White, “The Historical Text as Literary Artifact,” in Tropics of Discourse: Essays in Cultural Criticism, 81-100, 1978.

[6] Hayden White, Metahistory: The Historical Imagination in Nineteenth-Century Europe. Baltimore: The Johns Hopkins University Press. 1973.

[7] Кар, Халет Едвард, Што е историјата? Култура, Скопје, 1990.

Овој текст е научен прилог:

Караџов, Бошко: (2015) ‘Историзации на симболичките искуства: нарација и реторика’. Списание на научни трудови: Меѓународен дијалог: Исток – Запад (култура, славјанство и економија), Корпоративен Меѓународен Славјански Универзитет “Г. Р. Державин”, Св. Николе – Битола, Р. М. (во печат)